بۆچی لە گرتنەوەی موسڵدا ململانێ هێندە توندە کوردستان چ دەکات؟









بۆچی لە گرتنەوەی موسڵدا ململانێ هێندە توندە
کوردستان چ دەکات؟

سەرۆ قادر
Saro.qadir@irdk.org

زیاتر لە سالێکە باس لە مشور خواردن بۆ گرتنەوەی موسڵ دەکرێ و هێزە عەسکەرییە گەورەکانی ناوچەکە بەیەکەوە گفتوگۆ دەکەن و شەرت و مەرج بۆ یەکتری دادەنێن؟
جاری یەکەم ئەم باسە لە نێوان کوردستان و ئەمەریکا بوو کە لە یاداشتە سوپاییەکەی نێوان کوردستان و ئەمەریکادا، ئەم بابەتە بە روونی باس کرابوو.
دوای ئەوە لە پرۆسەی خۆ ئامادەکردن و دیقەتدان لە ژیئۆپۆلەتیکی ناوچەکە واتە جوگرافیای عەسکەری و سیاسی ناوچەکە دەستی پێکرد. وردە وردە حکوومەتی عێراقیش بە پێی ئەولەویەتی کارەکان هاتە ناو بابەتەکە. عەبادی لەگەڵ ئەمەریکا و پاشان لەگەڵ بارزانی کەوتنە گفتوگۆ و چەندین دانیشتن و رێککەوتنی لەسەر کرا.
هەر لە سەرەتاوە دیاربوو کە کوردستان تێبینی خۆی هەیە، بارزانی بە ئاشکرا رایگەیاند کەوا گرتنەوەی موسڵ تەنیا گرتنەوەیەکی عەسکەری و رزگارکردنەوەی شارێک نییە، بەڵکو وەرچەرخانێکی گەورەیە لە ناوچەکەدا، وەرچەرخانەکەش بەو ناوەیە کە یەک: داعش بەرەو کۆتایی دەڕوا، دووەم: چارەنوسی عێراق دیاربێ، هەروەها پێکهاتەکانی ناوچەکە پارێزراوبن، سوننەی عەرەب قەتڵ و عام نەکرێ، ناوچە کوردییەکانیش دەبێ پێشمەرگە تێیاندا جێگیر بێ و کشانەوەی تێدا نییە و سەرەنجام دەبێ لە رێگای شیاوەوە بگەڕێنەوە سەر کوردستان.
لەسەر ئەم بەندانەی کوردستان نە لە لایەن ئەمەریکاوە و نە لە لایەن عێراقەوە هیچ تێبینییەکی ئەوتۆ نەبووە.لە پرۆسەکەدا وردە وردە ئێران هاتە ناو بابەتەکە و پاشان  هەندێ لایەنی عێراقی و بەتایبەتی ئەوانەی کە لاباڵی حەشدی شەعبین، توندڕۆکانی کە سەرکردایەتی حەشدی شەعبی و عەسایبی ئەهلی حەق دەکەن کە راستەوخۆ تەعبیر لە سەرکردایەتی مەزهەبی ئێران دەکەن، هاتنە ناو مەسەلەکە. وەک بینیمان لە ساڵی رابردوودا چەندین کێشە لەناو دەوڵەتی عیراق نرایەوە، پەرلەمانی عێراق کەوتە بەر پەلامار، وەزیرەکانی عەبادى کەوتنە بەر پەلامار و دەکردن، سەرەنجام خودی عەبادیش ئەگەر ئەمەریکا و کوردستان لە پشتی نەبان دەردەکرا و دیار نەبوو عێراق لە نێوان دوو رێکار کامیانی دەگرتە بەر؛ حکوومەتێکی بێ سەرۆک دەبوو، یان ئەوەتا جارێکی تر مالکی یان کەسێکی دیکەی لە شێوەی ئەو دەبوو بە سەرۆک وەزیری عێراق و لە راستیدا عێراقی دەکردە پاشکۆیەکی بێ چەندوچون لە سیاسەتی ئیقلیمی ئێران.
ئێستا ئێران شەر لەسەر ئەوە دەکات کە عێراق بە گشتی بۆخۆی دابین بکات، مەبەستیەتی بیکات بە ئیمتدادی ستراتیژی عەسکەری و مەزهەبی خۆی. بۆ ئەوەش بیر لە پاکتاوکردنی پێکهاتەی سونی دەکاتەوە. لە هەمان کاتدا ئێران بیر لەوە دەکاتەوە کە گوشار بۆ کوردستان و تورکیا، لە لایەکی ترەوە بۆ سعودییە بێنێ کە دوای ئەوەی عێراق داگیر دەکات هەندێ مەرجی دیکەی ئێران هەنە ئەوانیش تەسلیمیببن
وەکو لە رۆژنامەی ئۆبزێرڤەر و هەندێ لە ناوەندی میدیایی دیکەی رۆژئاواییدا لە هەفتەی رابدوو، زۆر باس دەکرا، ئێران دەیەوێ جارێکی دیکە بیر لەو داڵانە کراوەیە بکات کە بە کوردستان و بە موسڵدا تێبپەڕێ و بە ئاسانی بگاتە ناو سوریا. وەک باسی دەکەن گەر ئێران بتوانێ ئەم رێگایە راستەوخۆیە لە ناوخۆیەوە بۆناو سوریا دابین بکات، ئەوا زۆر بە ئاسانی ئەو لاسەنگییە عەسکەریەی شەڕی سوریا و یەمەن و لەناو عێراقیش توشی بووە جارێکی تر بەخێرایی بەرزی دەکاتەوە، ئێرانێکی توندڕە و لە رووی عەسکەری و سیاسیەوە جارێکی دیکە لە لوبنان لە سوریا لە بەرانبەر سعودییە و لەناو عێراقیش لە بەرانبەر کورد و تورکیاش راست دەبێتەوە. بەم پێیە بەرژەوەندییەکانی ئەمەریکا و رۆژئاوا و ناوچەکە دەخاتە بەر گوشارێکی راستەوخۆ.
ئێران بۆ ئەمە حکوومەتی عێراقی خستۆتە ژێر گوشار و لاباڵەکانی عێراقیش بەکاردێنێ. پەکەکە لەگەڵ ئێران پەیوەندییەکی راستەوخۆی هەیە، ئێرانیش دەیەوێ پەکەکە بخاتە ناو ئەم بەرنامەیە. لە راستیدا نهێنی پەیوەندی نێوان پەکەکە و ئێران تەنیا بۆ ئەوەی ئێستایە. بەکارهێنانی پەیەدە لە کوردستانی رۆژئاوا و بونیان لە شەنگال دیسان پەیوەندی بەم پرۆژەیەوە هەیە. ئێستا عێراقی ناچار کردووە  پارەیەکی زۆر لە ژوارچێوەی حەشدی شەعبی بدات بە پەیەدە و پەکەکە. هەروەها بوونی پەیەدە واتە پەکەکە ، لە ناوچەی شەنگال، بۆ ئەم پڕۆژەیەیە. ئێستا حکوومەتی عێراق دەیەوێ لە گرتنەوەی موسڵیش بەشداریان بکات، بەم پێیە لەگەڵ شەنگال  راستەوخۆ یەکبگرنەوە. ئەم هەماهەنگی کە نەوشیروان و عەلی باپیر و لاباڵی هێرۆ برایم ئەحمەدیش لەگەڵ پەکەکە هەیانە، ئاسانکاریەکە زۆرتر دەکەن لە سلێمانیەوە، ئەمەش لە ستراتیژی عەسکەری و سیاسی ئێراندا هەمووی بۆ هەندێیە ئەم هێزانە تێکهەلکێش بکات و بیانکات بە بەردەباز و پاشەکشێ بە بارزانی بە حکوومەتی هەرێمی کوردستان و  ئەمەریکا بکات. ئینجا راستەوخۆ لەو شوێنەی کە دیاریدەکات بێتە ناو کردستان و لەوسەرەوە لێیدەرچێ و داخڵی سوریا بێت. بەم جۆرە و بە پێی ستراتیژی ئێران، کوردستان دەبێ بکەوێتە ژێر فەرمانڕەوایی و ئەمر و نەهی  ئێران، ئەگەر نا ئەم رێگایە دابین ناکرێت. تورکیا و سعودیا دەزانن کە ئێستا زۆرانبازییەکە زۆر توند بووە و ئێران هەڵمەت دێنێ و لە رێگەی عێراقەوە هەوڵ دەدات گرفت بخاتە بەردەمی گرتنەوەی موسڵ. بۆ ئەوەی کاتێک موسڵ بگیرێتەوە کە ئێران و عێراق و پەکەکە و هەموو لایەنگرەکانی دیکەیان بەشداربووبن و هەرچی دەیانەوێت لە ناوچەکە بیکەن.  دوای ئەوە بە ئەندازەیەک کوشت و کوشتاری لە ناوچەکەدا روو بدات کە ئیتر کەس نەوێرێ سەر بڵند بکات. بەم پێیە ئەوەی  بەسەر هەندێ ناوچەی عەرەبی هێندرا لە جنوب و ناوەڕاستی عێراق، ئەوا بەسەر موسڵ و هەندێ ناوچەی کوردیش بهێندرێ، بۆ ئەوەی لە دواییدا ئەم داڵانە عەسکەرییە سیاسیەی ئێرانی دروست ببێت کە لە راستیدا بۆ گەیاندنی پشتیوانی عەسکەری خۆیەتی بۆ بەرەکانی شەڕ. کەواتە بایەخی موسڵ بۆ هەریەک لەو هێزانەی لە ناوچەکەدان تەعریفی خۆی هەیە.
ئەوەی کە پەیوەندی بە عێراقەوە هەبێ،  ئەگەر تابعی ئێران نەبێ بەرژەوەندی لەوەدایە کە لەگەل کوردستان و ئەمەریکا هاوکاری بکات، موسڵ بگیرێتەوە و یارمەتی سوننەکان بدات. عەبادی وەک باس دەکات دەیەوێ بەم شێوەیە بکات. بەڵام کاتێک کە ئیرادەی عێراقییەکان لە دەستی خۆیاند نییە، دەبینین کە کێشەکە بە لایەکی تردا دەشکێتەوە.
کەواتە تورکیا و سعودییە کە هەست بەو ستراتیژیە عەسکەری و سیاسیەی ئێران دەکەن، هاتوون بە قووەتەوە داخلی ناوچەکە بوون، داخڵ بونی تورکیا بۆ ناو موسل بۆ پێشگرتنە لە ئێران، بۆ دروست نەکردنی ئەم داڵانە یان ئەم کریدۆرەیە کە ئێران دەیەوێ بە هاوکاری پەکەکە و حەشدی شەعبی دروستی بکات. هەم پەکەکە و هەمیش حەشدی شەعبی بۆ تورکیا دوژمنی بابەکوشتەن و سازشیان لەگەڵ ناکات.
سەبارەت بە سعودییە، هێزەکانی لایەنگری ئێرانی سونی بن یان شیعە بە دوژمن دادەندرێن. سعودییە زۆر لە خەمی پاراستنی پێکهاتەی سوننەدایە لە ناوچەکە، بەتایبەتی لە موسڵ. دەیەوێ دوای داعش پێکهاتەی سوننە خۆی حاکم بێ، بۆ ئەوەش ئامادەن دۆستەکانی سوننەی عەرەب دابین بکەن. ئەم دۆستانەش کوردە لەگەڵ تورکیا و ئەمەریکا. کورد و تورک و ئەمەریکا ئەو پێشنیارەی سعودیەیان قبوڵ کروە. بەرژەوەندیی مرۆیی و سەلامەتی ناوچەکەش لەوەدایە کە پێکهاتەی سوننی تۆڵەی لێ نەکرێتەوە و قەتڵ و عام نەکرێ، بەڵکو ئەم تەجرەبە قورسەی کە بەسەریاندا هاتووە لێی رزگار بکرێن و حکوومەتێکیان هەبێ، جا ئەو حکوومەتە ناوخۆیی (محلی) بێ یان سەربەخۆ بێ، ئەوا حکوومەتێکی ئارام بێ و هێزەکانی میانڕۆی بەریوەی بەرن و هاوکاری کورد و ئەمەریکا و عێراق بکات.
ئەمەریکا لەم نێوانەدا هاوپەیمانێتییەکەی بەشێوەی راستەوخۆ لەگەڵ کورد و  عێراقدایە. تا پێش ماوەیەک نێوانی لەگەڵ تورکیا زۆر خەراپ بوو، پاشان کەمێک لێک نزیک بوونەوە، بۆیە لە دیدارییەکانیاندا هەندێ هاوئاهەنگی هەبوو بۆ ئەوەی  لە پرۆسەی لێدانی داعش و پاراستنی سەلامەتی ناوچەکەدا هاوکاری یەکتر بکەن. پێدەچێ گوتارە توندەکانی  ئەردۆگان ئیستفزازی ئەمەریکاو هێزەکانی تر بکات، بەڵام لە هەموو حاڵەتێکدا بەرژەوەندییەکان نەگۆڕن و من پێموانییە ئەمەریکا لە کۆتاییدا زۆر بەجدی لە دژ تورکیا بوەستێ، چونکە لە دژی تورکیا وەستان مانای سەرکەوتنی هەڵبژاردەی ئێرانی و سەرکەوتنی پێشنیاەکانیەتی لە ناوچەکەدا.
سیاسەتی بارزانی سیاسەتێکی زۆر جدی و واقیع بینانەیە و بە هێزەکی عەسکەری زۆرەوە، بە تەواجودێکی سیاسی و عەسکەری لەسەر ئەرزەوە زۆر بە هێمنی مامەڵە لەگەل هەموویان دەکات. بەڵام لە هەموو حاڵەتێکدا بارزانی لەگەڵ ئەوەدا نییە کە هیچ گۆڕانکارییەک سیاسی و عەسکەری لە کوردستان روو بدات، لەگەڵ ئەوەدا نییە کە بەهیچ شێوەیەک پێکهاتەی سوننە ستەمی لێ بکرێ، هەروەها بە چاوێکی ستراتیژییەوە دەروانێتە دابین کردنی سوننەکانی دوای داعش لە موسڵ و لە  ئەنبار و لە تکریت چ وەک هەرێمێک بن یان دەوڵەتێک، لەگەڵ کوردستان دەبێ هەموو کات بەیەکەوە بن چونکە بەرژەوەندییەکانیان لێک نزیکن و دەتوانن دۆستایەتی یەکتری بکەن و دەشتوانن زەرەریش بەیەکتر بگەیەنن.
سەلامەتی و ئیستقڕاڕی پێکهاتەی سوننە لە داهاتوودا،لە روانگەی بارزانییەوە بەشێکە لە قوڵایی پاراستنی ستراتیژی کوردستان  و خزمەتی سەلامەتی کوردستان دەکات. هەروەها بۆ پاراستنی ئاشتی لە ناوچەکەدا و بۆ پاراستنی کوردستان لە هەر هێرشێکی توندرەوانە یان  سەربازی لە ناوچەکەدا گەر بکرێ.
من پێم وایە بارزانی بە کردەوە رێگە نادات  هیچ داڵانێک بکرێتەوە کە بەسەر پێکهاتەی سوننەدا بڕوات. ئەم کێشەیە بەردەوامە، من پێموایە لە کۆتایی و لە کاتی خۆیدا ئەو هێزانەی کە لەسەر ئەرزن دەست بە گرتنەوەی موسڵ دەکەن، ئەم هیزانەش کە ئەمەریکاو کورد و بەشێک لە سوپای عێراق و لەوانەیە بەشێک لە حەشدی شەعبی کە گرەنتی هێمنییان دابین کرابێ و لە ناوچەکەدا لەژێر چاودێرییەوە تەواجودیان هەبێ.
تورکیا وجودی هەیە بەشداریەکەشی لە کۆتاییدا تەعریفێکی هەر بۆ دەدۆزرێتەوە. پێموایە رێگە بە پەکەکە و پەیەدە نادرێ، سەرەنجام ئەگەر ئەوانە زیاتر خۆیان تێهەڵقورتێنن لەوانەیە بەرەوڕووی پێشلێگرتنی عەسکەری ببنەوە.
حیزبە توندڕەوەکانی سلێمانی ئەگەر گرەویان لەسەر ئەو بابەتە کردبێ، لە کۆتاییدا ئەوانیش دەستیان لە بنی هەمبانە دەردەچێ، چونکە ئەوە سیاسەتێکی هەڵەیە و خزمەتی ستراتیژی هاوپەیمانان لە ناوچەکە ناکات، خزمەتی کوردستانیش ناکات.
بەم پێیە دەتوانین ئێمە بلێین گرنگی گرتنەوەی موسڵ و خۆ هەڵکوتانی هەموو دەوڵەتان بۆ ئەوەی کە خۆیان و بەرژەوەندی خۆیان لەوێ بچەسپێنن و بیپارێزن، دۆستەکانیان بپارێزن لەوەوە دێت:
١ _بەگرتنەوەی موسڵ کۆتایی داعش دەست پێدەکات، واتە گەر داعش لە موسڵ بڕوات واتە لە هەموو عێراق رۆیشت. وەک ئەم چەند رۆژە لە زۆربەی رۆژنامەکان بیستمان و پێدەچێ داڵانیان (کریدۆر_ممر)بۆ بکەنەوە تا هێزەکانی داعش بە ئاسانی پاشکشە بکەن و موسڵ بە ئاسانی بگیرێتەوە و وێران نەکرێت. چونکە ئەگەر داعش لەوێدا بمێنێتەوە وەک ئەنبار و شەنگال مقاوەمەت بکەن، خەڵکی موسڵ زەرەرێکی زۆر دەبینن و دەکوژرێن. لە هەمان کاتیشدا ئاوارەیەکی زۆر لە موسڵ دروست دەبێت. هەندێ سەچاوە دەڵێن داڵان بۆ داعش  دەکەنەوە بۆ ئەوەی کە پاشەکشە بکەن بەرەو رەقە، بەم شێوەیە بە ئاسانی لە ناوچەکە دوور بخرێنەوە. چ داڵانیان بۆ بکرێتەوە و چ چواردەوریان بگیرێت، داعش لە عێراق کۆتایی دێ، هەروەک داعش لە کوردستان کۆتایی هاتووە لە عێراقیش کۆتایی دێ.
کۆتایی هاتنی داعش لە عێراق واتە رۆیشتنیان بۆناو سوریا.لە ئێستاشەوە سیناریۆی جیا جیا لەرووی سەربازییەوە باس لە گەڕانەوەی داعش بۆ ناو سوریا دەکەن. بۆ هەر ناوچەیەک بڕۆن گەر بۆ ناوچەی حەڵەب و رەقە و ئەو شوێنانە بڕۆن ئەوا قورسایی سەربازی بۆخۆیان لەو ناوچەیە زیاتر دەکەن، ئەوکات کێشە بۆ تورکیا و کێشە بۆ هێزە سوریەکانی کە لایەنگری تورکیان دەنێنەوە، لە هەمان کاتدا بەرانبەر بە پەیەدە و ئەمەریکا دیسان شەر توندتر دەبێ. ئەگەر بەلای ئوردن و ئیسرائیلدا بڕۆن کێشە بۆ ئەوان دەنێنەوە. لە هەموو حاڵەتێکدا پاشەکشە پێکردنی داعش  وەکو باس دەکرێ کارێکی ئاسان نییە. لە کوێ ئستقرار دەکەن؟ بەڵام لە هەموو حاڵەتێکدا ئەگەر پرۆسەی پەلاماردانی داعش لە رەققە و شوێنەکانی تریش دوایی ئەگەر دەست پێبکات نابێ لەوەدا دڵنیابین کە داعش کۆتایی دێ، چۆن کۆتایی دێ؟ بەیەکجاری یان پەرت و بڵاو دەبێ؟ یان شێوازی دیکەی توندڕەوی بەخۆیەوە دەگرێ؟ ئەگەر لێکتێگەیشتنی سیاسی نێوان دەوڵەتەکان و بەرژەوەندییەکانیان نەبێت، ئەگەر پێکهاتەکان نەپارێزرێن، ئەگەر پێکهاتەی سوننی نەپارێزرێ ئەوا توندرەوی بەشێوەی داعش و دوای داعشیش کۆتایی نایە.
٢ بایەخی دووەمی گرتنەوەی موسڵ لەوەدایە کە باس لە کۆتایی عێراق دەکرێ. عێراقێک کە ئەمە حاڵیەتی، کوردستان بە پێداگرییەوە لەگەڵی کەوتۆتە گفتوگۆ، هەروەها بارزانی لەگەڵ ئەمەریکاو دۆستەکان و هەموو دونیا باس لە سەربەخۆییەکی هێمنانە دەکات. دوای ئەوەی کورد بەشداری لە گرتنەوەی موسڵ دەکات هەموو ئەو ناوچانەی خۆی دابین دەکات کە سەر بە کوردستانن. لە لێکتێگەیشتنی عەسکەری لەگەڵ ئەمەریکاو لەگەڵ عێراقیش تەقریبەن لەگەل عەبادیش ئەم بابەتانە باسکراون، هەرچەندە جار جار عێراق لە لێدوانی عەسکەریدا بە شێوەی تر باسی دەکات، ئەمەریکا لێی بێدەنگ دەبێ. بەڵام لە راستیدا ستراتیژی بارزانی ئەوەیە کە ناوچە کوردیەکان دابین بکات وبیانپارێزێت. ناوچەی پێکهاتەکان مەسیحی و پێکهاتەکانی دیکەی غەیرە مەسیحی کە شەبەک و تورکمان و کاکەیی هەرچەند ئەوانە کوردیشن بەڵام بە پەرش و بڵاوی لە ناوچەکە هەن کە پێی دەگوترێ دەشتی نەینەوا، کوردستان خۆی پابەند دەزانێ بە پاراستنیان، بۆیە پێشمەرگە لەگەڵ هێزە چەکدارەکانی ئەم پێکهاتانە لەم ناوچانە جێگیر دەبن.
دوای ئەوە باس دەکرێ کە پێکهاتەی سوننی چ دەکات؟ ئەگەر پەلامار بدرێت ئەوا تەدەخولی تورکی _سعودی زیاتر دەبێ، ئەمەریکا بێدەنگ نابێ، کوردیش ناتوانێ بێدەنگ بێ. ئایا سوننە بیر لەوە دەکەنەوە دوای ئەوە لە عێراق جیا ببنەوە؟ ئەگەر بیر لە جیابوونەوە یان هەرێمێکی بەهێز دروست بکەن، ئەوا شانسی کوردستان کە لە نێوان کورد و عێراقدا هەرێمێکی دیکە هەیە،  بۆ سەربەخۆیی یەکجار زۆرتر دەبێ، یان لەوانەیە ئەم نەرمییەی کە لە روانگەی عێراقییە میانڕەوەکاندا هەیە بۆ مەسەلەی تێگەیشتن لە دابەشکردنی عێراق، بەشێوەی کۆنفیدرالی بێ یان بە شێوەی دەوڵەتی جیابن لە نێوان کورد و عێراق یان لە نێوان شیعە و سوننەی عەرەبی عێراق، هەموو ئەوانە ئێستا لەسەر مێزن.
موسل لە راستیدا دەرگاری کۆتایی عێراقیش دەکاتەوە. دەبێ بزانین لەبەرئەوەیە لە مەسەلەی گرتنەوەی موسڵ ململانێکان هێندە توندن، ئەوەندە بەهێز هەموو لایەنەکان هاتونەتە مەیدان و جاروبار هەڕەشە لە یەکتریش دەکەن.
ئەوەی لە کۆتاییدا دەیبینین نەمانی داعشە، هەروەها دەست پێکردنی نەمانی عێراقە بە مانای دابەشبوون.