پێشینە ‌و میكانیزمی توندوتیژی سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان. گۆڕان وەک نموونە






پێشینە ‌و میكانیزمی توندوتیژی سیاسی له‌ هه‌رێمی كوردستان

(نموونەی ئەنسارولئیسلام و بزووتنەوەی گۆڕان)


سەرۆ قادر
‏17‏/11‏/2015

بەشی یەکەم






​پێشەکی

ئامانجی من له‌ نوسین و باسكردنی ئه‌م بابه‌ته‌، سه‌رنجڕاكێشانه‌ بۆ په‌یدابوونی دیارده‌یه‌كی نوێیه‌، ئه‌ویش دیارده‌ی توند و تیژی سیاسییه‌، ئه‌م توند و تیژییه‌ له‌ هه‌ڵوێستی كه‌سایه‌تییه‌ حیزبییه‌ ناسراوه‌كان ده‌ست پێده‌كات، تا ده‌گاته‌ هه‌ڵوێستی هه‌ندێ حزبی دیاریكراو، ئه‌وكاته‌ هه‌وڵدان بۆ گواستنه‌وه‌ی ئه‌م توندڕه‌ویه‌ بۆ هه‌ڵوێستی سیاسیی حزبی و ئاڵۆزكردنی هاوپه‌یمانی و په‌یوه‌ندییه‌ حزبییه‌كان له‌ناو كه‌شی سیاسی هه‌رێمی كوردستاندا، هه‌ڵبه‌ت ئه‌و كه‌شه(دۆخه‌یه‌)‌‌ كه‌وا حكوومه‌ت و په‌رله‌مانی لێ پێك دێت، به‌م دۆخه‌شه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی نێوان دام و ده‌زگا سه‌روه‌ریه‌كانی وڵات له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵگا كه‌ كوردستانه‌ به‌ هه‌موو پێكهاته‌كانییه‌وه‌ دروست ده‌بێت. ئه‌م توند و تیژی و توندڕه‌وییه‌ ده‌كه‌وێته‌ ناو ئه‌م ستراكتوره،‌ واته‌ ناو ئه‌م هه‌یكه‌له‌ی‌ كه‌ هه‌موو ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی وڵاتی ئێمه‌ پێك دێنێ، سه‌ره‌نجام ده‌یخاته‌ ناو ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌وه‌.
ئه‌م توند و تیژییه‌ جیا له‌ هه‌ڵوێستی كه‌سایه‌تییه‌كان و هه‌ڵویستی حیزبی، گواسترا‌وه ته‌وه‌‌ بۆ دامه‌زراندنی دام و ده‌زگه‌ی راگه‌یاندن، له‌ ڕۆژنامه‌وه‌ تا ته‌له‌فزیۆن و سه‌ته‌لایت، پاشان به‌كارهێنانی ئینته‌رنێت، له‌ ئینته‌رنێتیشدا دروست كردنی ماڵپه‌ره‌كان و گواستنه‌وه‌ بۆ فه‌یس بووك و تویته‌ر و یو تیوب. هه‌موو ئه‌مانه‌ كه‌ره‌سته‌ی نوێی گه‌یاندنن كه‌ زۆر به‌ خێرایی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ توندڕۆیانه‌ ده‌گوازنه‌وه‌ بۆ ناو كۆمه‌ڵگه‌. له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ لایه‌نگرانیان زۆر به‌ ئاسانی ده‌توانن ئه‌و فه‌رمانانه‌ جێبه‌جێ بكه‌ن كه‌ له‌ لایه‌نی حیزبیه‌وه‌ پێیان ده‌سپێرن.
​قۆناخه‌كانی توندڕه‌ی له‌ هه‌رێمی كوردستاندا

قۆناخی یه‌كه‌می توندڕه‌وی له‌ سه‌ره‌تای 2003 وه‌ زۆر به‌ روونی ده‌ركه‌وت، كه‌ قۆناخی نوێی توند و تیژییه‌ دوای شه‌ڕی ناوخۆ كه‌ له‌ نێوان یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستاندا روویدا، ئه‌گه‌ر شه‌ڕی ناوخۆ به‌ قۆناخێك دابنێی و كۆتایی هاتبێ، قۆناخی توند و تیژی سیاسی وه‌ك دیارده‌یه‌ك له‌ 2003 وه‌ ئه‌وكاته‌ ده‌ست پێده‌كات كه‌ ده‌وڵه‌تی عێراق له‌ لایه‌ن هاوپه‌یمانێتی نێوده‌وڵه‌تی و به‌ سه‌رۆكایه‌تی ئه‌مه‌ریكاوه‌ روخێندرا، پاشان بارودۆخێكی نوێ هاته‌ ئاراوه‌ و‌ عێراق و كوردستانی خسته‌ ناو قۆناخێكی نوێ. ئه‌م قۆناخه‌ زۆر كراوه‌بوو، ده‌رفه‌تی په‌یوه‌ندی به‌ جیهان زیاتر بوو، به‌ خێراییش كوردستان بوو به‌ به‌شێك له‌ جێ بایه‌خی كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی، جا چ ئه‌مه‌ریكا بێ یان ئه‌ورووپا.
بوژانه‌وه‌یه‌كی خێرای سیاسی و ئابووری كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ كوردستان هاته‌ ئاراوه‌، ئه‌مه‌ش وایكرد كه‌وا جوڵانی كۆمه‌ڵایه‌تی و جموجۆڵی پێكهاته‌كان، هه‌وڵدان بۆ پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵایه‌تی و له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژیاندا، له‌ تاكه‌ كه‌سیه‌وه‌ بگره‌ تا ده‌گاته‌ خێزانی و هه‌موو پێكهاته‌كانی كوردستان ده‌ستی پێ كرد. بۆیه‌ كوردستان بوو به‌ پانتاییه‌كی گه‌وره‌ی هێنانی بیروباوه‌ڕی نوێ و دیالۆگ و گۆڕینه‌وه‌ی ڕوانگا.
رێك له‌و كاته‌دا دوو باڵی زۆر توند له‌ناو بزوتنه‌وه‌ی سیاسی كوردستان دروست بوون و بوون به‌ سه‌ركرده‌ی كۆمه‌ڵگه‌ بۆ دروست كردنی بیر و باوه‌ڕی توندڕۆیی، بۆ نواندنی هه‌ڵوێستی سیاسی توند، هه‌روه‌ها بۆ كاردانه‌وه‌ی خه‌شن و توند و تیژ له‌ كرده‌وه‌دا، ئه‌وانیش:
 یه‌كه‌میان: حزبی بزوتنه‌وه‌ی ئیسلامی كوردستان بوو، كه‌ له‌ناو خۆیدا چه‌ند باڵێكی لێ دروست بوو، توندترین باڵیان (ئه‌نسارولئیسلام) بوو، كه‌ به‌ خێرایی په‌نای بۆ كێوه‌كانی كوردستان برد، پاشان له‌ ناوچه‌ی هه‌ورامان و به‌شێك له‌ شاره‌زوور گیرسایه‌وه‌. له‌ ڕاستیدا له‌ ماوه‌ی زیاتر له‌ ساڵێك حكوومه‌تێكی ئیسلامی هاوشێوه‌ی تالیبان و به‌ ئاشكرا ده‌یانگوت ئێمه‌ به‌شێكین له‌(ئه‌لقائیده‌)ـیان دروست كرد، هه‌وڵیاندا له‌م ساڵه‌دا توندترین شێوازی فكری بڵاوبكه‌نه‌وه‌ و به‌سه‌ر خه‌ڵكی ناوچه‌كه‌دا بیسه‌پێنن، پاشان زۆرترین شه‌ڕی عه‌سكه‌ری له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستان بكه‌ن، وه‌ زۆرترین په‌یوه‌ندی و ئیمكانیاتیان هه‌بێ كه‌ له‌ ڕێگه‌ی ئێرانه‌وه‌ ببه‌سترێنه‌وه‌ به‌ (القائیده‌) له‌ ئه‌فغانستان، به‌ ئاسانی بتوانن كادیرانی خۆیان بنێرن و كادیریش له‌وێوه‌ بێنن، له‌ ڕاستیدا كوردستان بوو به‌ گوزه‌رگا و شوێنی هاتن و تێپه‌ڕینی جموجۆڵی ئه‌لقائیده‌، هه‌روه‌ها ویستیان له‌ ڕووی فكریشه‌وه‌ ته‌جره‌به‌ی تاڵیبان بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و كوردستان بێنن.
 دووه‌میان: باڵی ریفۆرمی ناو یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان بوو كه‌ نه‌وشیروان مسته‌فا سه‌رۆكایه‌تی ده‌كرد، ئه‌وكات نه‌وشیروان جێگری سكرتێری گشتی یه‌كێتی بوو، له‌ كرده‌وه‌دا رێكخستنه‌كانی یه‌كێتی به‌ڕێوه‌ده‌برد، له‌ هه‌مانكاتیشدا مام جه‌لال هه‌موو كاتی خۆی بۆ به‌غدا ته‌رخان كردبوو و له‌ به‌غداش مایه‌وه‌. له‌ كرده‌وه‌دا یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان به‌ هه‌موو پێكهاته‌كانی عه‌سكه‌ری و رێكخراوه‌یی و فكری و كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌وته‌ ده‌ستی نه‌وشیروان مسته‌فا.*
نه‌وشیروان مسته‌فا مێژووی تایبه‌ت به‌خۆی له‌ناو بزوتنه‌وه‌ی شۆڕشگێڕی كوردستاندا هه‌یه‌، له‌ شه‌سته‌كاندا له‌گه‌ڵ باڵی مه‌كته‌بی سیاسی بووه‌، له‌ ناو میدیا و له‌ كرده‌وه‌شدا له‌ كادیره‌ توندڕۆكان بووه‌، له‌ناو بزوتنه‌وه‌ی پیشمه‌رگایه‌تیشدا له‌ دوای 1976 به‌ كرده‌وه‌ جێگری مام جه‌لال بووه‌ و فه‌رمانده‌ی گشتی هێزه‌كانی یه‌كێتی بووه‌، سكرتێری كۆمه‌ڵه‌ی ره‌نجده‌رانی كوردستان بووه‌، كه‌ ئه‌وكات رێكخراوێكی ماركسستی به‌ مه‌یل به‌ره‌و ماویزم، واته‌ توندڕۆ بوو له‌ چاو رێكخراوه‌كانی دیكه‌ی ماركسیستی له‌ كوردستان و عێراق و ناوچه‌كه‌دا.
نوشیروان مسته‌فا هه‌میشه‌ بڕوای به‌ یه‌كلا كردنه‌وه‌ی عه‌سكه‌ری و كوشتنی نه‌یاره‌كانی خۆی و هاوكاره‌كانیشی ئه‌گه‌ر له‌گه‌ڵیدا نه‌بووبن هه‌بووه‌، ئه‌وه‌شی له‌ناو خودی حیزبه‌كه‌ی خۆیدا كردووه‌، هه‌موو ئه‌و شه‌رانه‌شی كه‌ زۆرترین كوشت و بڕی له‌ كوردستاندا تێدا بووه‌ له‌ ژێر سه‌رپه‌رشتی ڕاسته‌وخۆی نه‌وشرواندا بووه‌.
دوای 2003 جارێكی تر یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان، به‌و هه‌موو توانا عه‌سكه‌ری و فكری و رێكخستنی كه‌ هه‌یبوو كه‌وته‌ ده‌ستی نه‌وشیروان مسته‌فا، له‌و كاته‌وه‌ به‌ خێرایی نه‌وشیروان كه‌وته‌ دامه‌زراندنی ده‌زگای نوێ بۆ ئه‌وه‌ی بیروباوه‌ڕی توندڕه‌وانه‌ی خۆی بگوازێته‌وه‌ بۆ ناو كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستان. ئه‌وه‌بوو په‌نای برد بۆ دروست كردنی هه‌ندێك له‌ ڕۆژنامه‌ به‌ناوی ڕۆژنامه‌ی ئه‌هلی، له‌وان (هاووڵاتی، ئاوێنه‌) دوای ئه‌وه‌ش ڕۆژنامه‌ و گۆڤار و داموده‌زگه‌ی دیكه‌ی به‌دوادا هات كه‌ له‌ ئێستادا ناو سلێمانیان ته‌نیوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ زۆر به‌ زه‌حمه‌ت ده‌كرێ دیاری بكه‌ی كه‌ كام ده‌زگای ڕاگه‌یاندن له‌ سلێمانی هه‌یه‌ سه‌ربه‌ دام و ده‌زگاكانی گۆڕان یان خودی نه‌وشیروان نه‌بێت، یان به‌لانی كه‌مه‌وه‌ كادیره‌كانی ئه‌وانی تێدایه‌ و سودی لێوه‌رده‌گرن.
یه‌كه‌مین هه‌نگاوی نه‌وشیروان ئه‌وه‌بوو كه‌ له ‌ناو یه‌كێتی نیشتمانیدا پڕۆژه‌یه‌ك بۆ ڕیفۆڕم پێشنیار بكات، له‌ راستیدا سودوه‌رگرتن له‌ چه‌مكی پێشكه‌وتووخوازانه‌ یه‌كێكه‌ له‌و كه‌ره‌ستانه‌ی كه‌ به‌رده‌وام توندڕۆكانی غه‌یره‌ دینی له‌ بزوتنه‌وه‌ی سیاسیدا به‌كاری دێنن، وه‌كو (دادپه‌روه‌ری كۆمه‌ڵایه‌تی، ڕیفۆرم، چه‌مكه‌كانی شۆڕشگێڕی) یان ئه‌و چه‌مكانه‌ی كه‌ له‌ سه‌رده‌مدا هه‌ن.
نه‌وشیروان هه‌وڵیدا به‌ خێرایی كۆمه‌ڵێ كادیری نوێ له‌ناو سلێمانی و له‌ناو یه‌كێتی ده‌سته‌ چین بكاو كاریان له‌سه‌ر بكات، بۆئه‌وه‌ی به‌پێی مه‌یلی خۆی و بێ موناقه‌شه‌ بیر و باوه‌ڕی ئه‌و بڵاوبكه‌نه‌وه‌. هه‌ربۆیه‌ به‌ خێرایی درزێك كه‌وته‌ نێوان نه‌وشیروان و سه‌ركرده‌كانی هاوته‌مه‌نی ئه‌و له‌ناو یه‌كێتیدا، به‌ تایبه‌تیش له‌ نێوان نه‌وشیروان و مام جه‌لال خیلافێكی روون دروست بوو كه‌ یه‌كێتی نیشتمانی بۆ ماوه‌ی شه‌ش ساڵ له‌م ناكۆكیه‌دا ‌ژیا، له‌ ڕاستیدا یه‌كێتی نیشتمانی كوردستانی وه‌كو حیزبی دووه‌می به‌هێزی كوردستان توشی دووفاقی (انفصام) كرد.
له‌ لایه‌ك ئه‌و یه‌كێتییه‌ بوو كه‌ به‌ڕێز مام جه‌لال ده‌یویست وه‌كو حیزبێكی به‌شدار له‌ به‌ڕێوه‌بردنی كوردستان و عێراق به‌ره‌و هاوپه‌یمانێتی و دابین كردنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی حیزبی و نیشتمانی به‌رێت، به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ پارتی دیموكراتی كوردستان و بارزانیدا، ده‌یویست ئه‌و ڕابردووه‌ پڕ له‌ ناكۆكی و خوێناوییه‌ كۆتایی پێ بێنێت و بكه‌وێته‌ هاوپه‌یمانێتیه‌ك كه‌ ده‌كرێ له‌و هاوپه‌یمانێتییه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان بپارێزرێت.
باڵی ریفۆرمی نه‌وشیروان مسته‌فا رێك به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو ئه‌و ڕوانگایانه‌بوون كه‌ جه‌لال تاڵه‌بانی داوای ده‌كرد، یه‌كه‌مین هه‌نگاوی نه‌وشیروان به‌ پۆلێن كردنی سه‌ركرده‌ و كادره‌كانی یه‌كێتی ده‌ست پێكرد، كه‌ چه‌ندیان شۆڕشگێڕ و پاكن و چه‌ندیشیان تا 2003 سه‌ر به‌ ڕژێمی به‌عس بوونه‌ و تۆمه‌تی سیخوڕی كردنی خستنه‌ پاڵ. ڕۆژنامه‌ی هاووڵاتی له‌ 2003دا به‌ ئاشكرا بوو به‌ مینبه‌ری نه‌و‌شیروان مسته‌فا بۆ ته‌سفیه‌ی حسابات له‌گه‌ڵ هه‌ر سیاسی و كه‌سایه‌تییه‌ك له‌ كوردستان، به‌ تایبه‌تی له‌ سلێمان، له‌ سلێمانیش له‌ناو یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان كه‌ نه‌وشیروان كه‌یفی پێی نه‌هاتبێت و به‌ هاوكاری خۆی نه‌زانیبێ.
به‌ گوێره‌ی ئه‌و پێگه‌یه‌ی كه‌ نه‌وشیروان له‌ سه‌رۆكایه‌تی یه‌كێتیدا هه‌یبوو ده‌ستی ده‌گه‌یشت به‌ هه‌موو ئه‌و به‌ڵگه‌نامانه‌ی كه‌ له‌ به‌غدا ده‌ست ده‌كه‌وتن، له‌ ڕاستیدا جۆری بڵاوكردنه‌وه‌ی به‌ڵگه‌ نامه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی ئه‌وه‌نده‌ گیره‌شێوێنیانه‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی هاووڵاتی ئه‌وكاتدا بڵاوده‌كرانه‌وه‌ كه‌ ته‌نیا بۆ شكاندنی كه‌سانی ناحه‌زی نه‌وشیروان بوو، هه‌ر بۆیه‌ش پاش ماوه‌یه‌كی كه‌م ئه‌و ماناو ئامانجه‌ی له‌ده‌ستدا كه‌ مه‌به‌ست ئه‌وه‌بێ كام سه‌ركرده‌ له‌ ماوه‌یه‌كی دوور و درێژدا له‌ ژیانی سیاسی خۆیدا هاوكاری عێراقی كردووه‌ یان نه‌یكردووه‌.
هه‌ر له‌ 2003دا نه‌وشیروان مسته‌فا به‌خێرایی په‌نای بۆ سودوه‌رگرتن له‌ ئینته‌رنێت برد، ئه‌وه‌بوو ژماره‌یه‌ك ماڵپه‌ریان دروست كرد كه‌ له‌ دواییدا له‌سه‌ر ماڵپه‌ری (كوردستان پۆست) گیرسایه‌وه‌، له‌ راستیدا كوردستان پۆستی كرده‌ ڕۆژنامه‌یه‌كی ئه‌لكترۆنی داشۆرین، كه‌ دوو مه‌كته‌بی هه‌بوو و پاره‌یه‌كی زۆریشی بۆ ته‌رخان كرد، یه‌كێكیان له‌ سوید، كه‌ له‌ راستیدا ئه‌وه‌ی سوید ته‌نیا روپۆش بوو بۆ كوردستان پۆست، مه‌كته‌بی دیكه‌ی له‌ناو یه‌كێتی و له‌ ته‌نیشت باره‌گای نه‌وشیروان مسته‌فا بوو له‌ سلیمانی. دوای ئه‌وه‌ی نه‌وشیروان له‌ یه‌كێتی جیابووه‌وه‌ به‌ ئاشكرا له‌ گردی زه‌رگه‌ته‌ ژوور یان به‌شی ئۆفیسی كوردستان پۆست دیاربوو، ئه‌و كه‌سانه‌ی كاریان تێدا ده‌كرد دیاربوون، زۆریشی له‌سه‌ر نوسراو بڵاوكرایه‌وه‌.
له‌ كوردستاندا ره‌سمێك هه‌بوو كه‌ ببوو به‌ باو، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ڕۆژنامه‌كان ده‌بێ له‌كاتی نوسیندا رێزی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌ركه‌سێك له‌به‌رچاو بگرن، هه‌ندێكی له‌وه‌دا كه‌وتبووه‌ ناو چوارچێوه‌ی قانونه‌كانی عێراق و هه‌رێمی كوردستانیش، بۆیه‌ نه‌ده‌كرا له‌ ڕۆژنامه‌كان ئه‌و قسانه‌ و ئه‌و داشۆرینه‌ بنوسرێ كه‌ نه‌وشیروان مسته‌فا ده‌یویست، بۆیه‌ بواری ئینته‌رنێتی به‌كارهێنا وه‌ك له‌ ماڵپه‌ری كوردستان پۆستدا هیچ سنورێك بۆ په‌لاماردان و داشۆرین و وه‌به‌رهێنانی جنێوی گه‌ره‌ك و بازاڕ نه‌مایه‌وه‌. ئه‌مه‌ وایكرد كه‌ كوردستان پۆست ببێته‌ ماڵپه‌رێكی پڕ له‌ هه‌ڕه‌شە و ترس و تۆقێنه‌ر بۆسه‌ر هه‌ركه‌سێك، كه‌ ئه‌گه‌ر نه‌وشیروان له‌ نزیك یان له‌ دوور كه‌یفی پێی نه‌هات.
چونكه‌ كوردستان له‌ سه‌ره‌تای قۆناخێكی نوێدا بوو و قۆناخی كۆنی ته‌واو به‌جێ نه‌هێشتبوو، قۆناخی كۆنیش قۆناخی ته‌قلیدییه‌، له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی ته‌قلیدیشدا به‌كارهێنانی ناو و ناتۆره‌ و جنێودان و سوكایه‌تی و بوختان، له‌ پله‌وپایه‌ی ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ په‌لامار ده‌درێ كه‌م ده‌كاته‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ناو خه‌ڵك باس ده‌كرێ، له‌ كۆتاییدا ئه‌و كه‌سه‌ ده‌كه‌ویته‌ ژیر گوشار و فشاری كۆمه‌ڵایه‌تی و له‌وانه‌یه‌ باری ده‌رونی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و كه‌سه‌ تێك بچێت. نه‌وشیروان ئه‌مه‌ی دیراسه‌ كردبوو و له‌وكاتدا ده‌یزانی چۆن ده‌كرێ ئه‌وانه‌ی كه‌ كه‌یفی پێ نایه‌ن بیانخاته‌ ژێر ئه‌م فشاره‌ ده‌روونییه‌، بۆ ئه‌وه‌ش پاره‌یه‌كی زۆری به‌كارده‌هێنا و به‌ پێی به‌ڵگه‌نامه‌كانی كه‌ له‌ده‌ستی دابوو له‌ سلێمانی و هه‌ندێ ناوچه‌ی تردا ده‌گه‌ڕان به‌ دوای كۆكردنه‌وه‌ی جۆری جنێوه‌كان و مانای جنێوه‌كان، وه‌ چ كاریگه‌رییه‌كی ده‌روونی ده‌بێ له‌ ڕووی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌، یان چ كێشه‌یه‌ك دروست ده‌كات، ئه‌مانه‌یان نوسییه‌وه‌ و هێنایان له‌ ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌ نه‌وشیروان له‌ قۆناخی پێش دروست بوونی گۆڕاندا كۆیان كردنه‌وه‌ و كادیری تایبه‌تییان بۆ دامه‌زراندن. له‌م رووه‌شه‌وه‌ نه‌وشیروان كه‌سانی تایبه‌ت به‌م بواره‌ی كۆكرده‌وه‌، هه‌ر له‌ سلێمانییه‌وه‌ بیگره‌ تا ده‌گاته‌ ئه‌ورووپا، كه‌سانێك كه‌ زۆر به‌ ئاسانی ده‌كه‌ونه‌ داشۆرینی خه‌ڵكی تر و پڕوپاگه‌نده‌ بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌ و چه‌كی ده‌روونی بۆ ڕووخاندنی لایه‌نی به‌رانبه‌ر به‌كاردێنن.
له‌ 2003 به‌ولاوه‌ ڕۆژنامه‌ی هاووڵاتی و پاشان ئاوێنه‌، دوای ئه‌وه‌ش جار نا جار گۆڤار بۆ چه‌ند مانگێك یان بۆ ساڵێك ده‌رده‌كران كه‌ ژماره‌یان زۆره‌ له‌ سلێمانی دوایی قه‌پات ده‌كران.
به‌م پێیه‌ لاباڵی دووه‌می توند و تیژیی سیاسی و فكری له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستان كه‌ لاباڵی نه‌وشیروان مسته‌فایه‌ له‌ راستیدا (ئه‌نسارولئیسلامی) به‌جێ هێشت، لێره‌ من ده‌وه‌ستم و ده‌گه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ سه‌ر ئه‌نسارولئیسلام.
​ئه‌نسارولئیسلام

ئه‌نسارولئیسلام دوای هاتنی ئه‌مه‌ریكا له‌ 2003 به‌ فه‌رمی به‌ره‌یه‌كی ئه‌مه‌ریكی و كوردستانیان له‌سه‌ر كرایه‌وه‌ و له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا له‌ رووی سه‌ربازییه‌وه‌ له‌ناوبران، ژماره‌یه‌كی زۆریان په‌نایان بۆ ئێران و بۆ پاشماوه‌كانی تالیبان له‌ ئه‌فغانستان برد، به‌شێكیشیان به‌ سه‌ركردایه‌تی عه‌لی باپیر و بزوتنه‌وه‌ی ئیسلامی كه‌وتنه‌ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و سه‌ره‌نجام مۆڵه‌تیان وه‌رگرت و ئه‌م قه‌ناغی توند و تیژییه‌ی ئه‌نسارولئیسلامی قاعیده‌ییان به‌جێ هێشت.
ئیسلامی توندڕۆی ئه‌لقائیده‌یی له‌ راستیدا توانی به‌رده‌وامی به‌ بیروڕاكانی خۆی له‌ جوغزێكی فراواندا بدات، ده‌یانتوانی له‌ ئینته‌رنێت و ڕۆژنامه‌كان بنوسن و له‌ ته‌له‌فزیۆنه‌كان ده‌ربچن، دوایی ته‌له‌فزیۆنی تایبه‌تی خۆیان كرده‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌بوو كه‌ هه‌ر له‌ پاشماوه‌كانی ئه‌نسار تا لایه‌نگرانی تاڵیبان و زه‌ڕقاوی، هه‌ر‌وه‌ها سه‌ركرده‌كانی كۆمه‌ڵی ئیسلامی و بزوتنه‌وه‌ی ئیسلامی به‌ ڕوانگه‌ی جیا جیای توندڕه‌وانه‌ی خۆیان كه‌ هه‌یانبوو، له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی بیروباوه‌ڕی خۆیان به‌رده‌وام بوون، كاریگه‌ری ئه‌وان له‌سه‌ر خه‌ڵك وه‌ك جه‌ماوه‌ر كه‌م بوو، به‌ڵام توانیان رێگه‌ بۆ ڕێكخراوه‌كانی خۆیان له‌ ناو گه‌نجاندا بكه‌نه‌وه‌ و ژماره‌یه‌كی زۆر گه‌نج بخه‌نه‌ ناو رێكخراوه‌كانی توند و تیژی خۆیان، كه‌ كۆتاییه‌كه‌ی ئه‌وه‌بوو له‌ كاتی هاتنی داعشدا ئه‌و گه‌نجانه‌ی كه‌ له‌ كوردستانه‌وه‌ ڕۆیشتن بۆ ئه‌وه‌ی ببن به‌ داعش و دژی نیشتمانی خۆیان شه‌ڕ بكه‌ن، ئه‌و گه‌نجانه‌بوون كه‌ له‌ ژێر كاریگه‌ری په‌روه‌رده‌ی فكری ئه‌و ته‌یفه‌ یان ئه‌و جغزه‌ فراوانه‌ی ئیسلامییه‌كانی كوردستان بوون.



پێشینە ‌و میكانیزمی توندوتیژی سیاسی له‌
هه‌رێمی كوردستان
( فکری توندوتیژیی چۆن کرایە رەفتاری سیاسی)
بەشی دووەم

سەرۆ قادر

دێمه‌وه‌ سه‌ر باڵی ریفۆرمی ناو یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان، كه‌ له‌ ڕاستیدا نه‌وشیروان مسته‌فا دروستی كردبوو.
نه‌وشیروان مستەفا

پڕۆژەی نه‌وشیروان مسته‌فا له‌ 2003 تا 2008، بریتی بوو له‌ هه‌ژاندنی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان. دەیویست ته‌واوی حیزبه‌كه‌، له‌ ده‌ستی جه‌لال تاڵه‌بانی ده‌ربینێت و بیانخاته‌ ناو بێژینگی خۆی.ئینجا ژماره‌یه‌ك له‌و ئه‌ندامانه‌ی كه نه‌وشیروان‌ پێی وایه‌ به‌ كه‌ڵكی ئه‌م قۆناخه‌ نایه‌ن، به‌لاویان‌ بنێ یان ده‌ریان بكات. چونکە دەیویست هه‌ر خودی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان بكات به‌و حیزبه‌ی كه‌ ئه‌و ده‌یویست. واتە حیزبێكی توند له‌ ڕووی فكریی، نامستەقڕو به‌ پاز پازێن. واته‌ هه‌ر ڕۆژه‌ و فكرێك پێشنیار ب‌كات. ئەو مۆدیلەی ئەو دەیەوێت، له‌ حه‌قیقه‌تدا هیچ ڕوانگه‌یه‌كی دیاریكراوی بۆ به‌ڕێوه‌بردنی وڵات نییه‌. هه‌ر ئه‌وه‌ش وایكرد كه‌ له‌ ماوه‌ی شه‌ش ساڵدا، كاتێك ئیداره‌ی سلێمانی و گه‌رمیان له‌ ده‌ستی یه‌كێتیدا بوو، كه‌ له‌ راستیدا نه‌وشیروان مسته‌فا به‌ڕێوه‌ی ده‌برد (مه‌به‌ستم له‌ 2003 تا 2008) هیچ پێشکەوتن و چاکسازی ڕووی نەدا. بەپێچەوانەوە زۆرترین جۆری مەحسوبییەتی شەخسی و مەنسوبییەتی حزبی و گەندەڵی ناو کارگێریی میریی ڕوویدا. له‌م شه‌ش ساڵه‌دا ئه‌گه‌ر ڕوانگه‌یه‌كی ئیداری، فكری، سیاسی دیاریكراو لای نه‌وشیروان مسته‌فا هه‌با، یه‌كێتی ده‌یتوانی ئه‌م ڕوانگایه‌ په‌ره‌ پێبدات و جێ به‌ جێی بكات. بۆ ئه‌وه‌ی سه‌ره‌نجام ده‌ركه‌وێ كه‌ ئه‌لته‌رناتیڤی نه‌وشیروان له‌ناو یه‌كێتیدا چییه‌، تا ئه‌و ئه‌لته‌رناتیڤه‌ بكرێته‌ گفتوگۆ و مۆدیلی مونافه‌سه‌ کردن له‌گه‌ڵ پارتی و لایه‌نه‌ عێراقییه‌كان. بەتایبەتی له‌و كاتدا پارتی و یه‌كێتی وه‌ك دوو حزبی متمانەداری هه‌رێمی كوردستان، له‌ به‌ڕێوه‌بردنی عێراق به‌شداربوون.
له‌ راستیدا تا 2008 هه‌موو تواناییەکانی یه‌كێتی له‌ ده‌ستی نه‌وشیرواندا بوون، بەتایبەتی به‌ڕێوه‌بردنی حكوومه‌ت . له‌و ماوه‌یه‌دا زۆرترین تۆوی گه‌نده‌ڵی له‌ناو داموده‌زگه‌كانی حكوومه‌تدا بڵاوبۆوه‌، زۆرترین شێوازی گه‌نده‌ڵی ئیداری و مالی ده‌ستی پێكرد، هه‌موو ده‌رهاویشته‌كانی گه‌نده‌ڵی كه‌ بریتییه‌ له‌ مه‌حسوبیه‌تی سیاسی و مه‌نسوبیه‌تی خێزانی و لایه‌نگرییه‌تی حزبی و بابه‌تی پشتگیری بۆ ئه‌م و ئه‌و، هه‌موو ئه‌وانه‌ له‌ ئیداره‌ی سلێمانی به‌ زۆر و رونترین شێوه‌ ده‌بیندران. هه‌ر ئه‌وه‌ش وایكرد كه‌ ئیداره‌ی سلێمانی و گه‌رمیان زۆرترین گرفتی ئیداری و مالی و پێكه‌وه‌ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی هه‌بێت.کە دوایی لە ناڕەزایەتی و خۆپیشاندانی جەماوەری دەرکەوت. له‌و ساڵانەی كه‌ هه‌رێمی كوردستان بودجه‌ی تایبه‌تی خۆی له‌ عێراق وه‌رده‌گرت، نیوه‌ی ئه‌م بودجه‌یه‌ ڕژایه‌ ناو ئه‌و ئیداره‌ی كه‌ نه‌وشیروان سه‌رپه‌رشتی ده‌كرد، واته‌ له‌ ماوه‌ی شه‌ش ساڵدا نه‌وشیروان به‌ بودجه‌ و‌ ده‌سه‌ڵاتێكی زۆره‌وه‌ نیوه‌ی كوردستانی به‌ڕێوه‌ ده‌برد.
ئه‌وه‌ی له‌ ماوه‌ی ئه‌و شه‌ش ساڵه‌ی، ده‌سه‌ڵاتی نه‌وشیروان له ‌ناو یه‌كێتی نیشتمانی كوردستاندا، به‌ كرده‌وه‌ بیندرابریتی بوو لە: بێ پرۆگرامی، بێ ڕوانگه‌یی و به‌هه‌ده‌ردانی سامانی گشتی، لێدانی خه‌ڵك، زۆربوونی تیرۆر، ناهه‌مبه‌سته‌یی و پێكه‌وه‌نه‌ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی، زۆربوونی فشاری ده‌رونی و گومانی خه‌ڵك له‌ چاره‌نوسی خۆی، له‌و ناوچه‌یه‌دا یه‌كجار زۆرتر بوو. ئەوەش به‌ براورد له‌گه‌ڵ ناوچه‌كانی دیكه‌ی كه‌ركووك و هه‌ولیر و دهۆك.
هەندێک تایبەتمەندی لە ته‌بیعه‌تی كه‌سانی توندڕۆدا هەیە‌. كه‌سی توندڕۆ، هه‌ندێک جار ئایدیۆلۆژیایه‌كی دیاریكراوی هه‌یه‌، ڕاشیده‌گه‌یه‌نێت، دوایی له‌گه‌ڵ‌ جیبه‌جێ كردنی فەرمانه‌كانی، پێی به‌پێوه‌ری ئه‌و ئایدیۆلۆژیای،‌ باوەڕەکانی به‌ پێی فەرمانی سه‌ركرد، هەمیشە‌ ده‌گۆڕدرێ. لەو پڕۆسەیەدا، زۆر به‌ ئاسانی هاوكاره‌كان ده‌كه‌ونه‌ ژێر په‌لامار و ده‌كوژرێن و ده‌رده‌كرێن، ‌ چین و توێژی دیاریكراوی كۆمه‌ڵایه‌تی زه‌ره‌ر و زیانی زۆر ده‌كه‌ن، به‌ گشتی خه‌ڵك ده‌كه‌وێته‌ ناو پشێوی و سه‌رلێشێواویه‌وه‌. ئه‌و حاڵەتە له‌ ماوه‌ی 75 ساڵ له‌ ده‌سه‌ڵاتی كۆمۆنیزم له‌ وڵاتانی جیاجیای كۆمۆنیستیدا ڕویدا، به‌ تایه‌تی له‌ناو كۆمه‌نیسته‌كانی ڕۆژهه‌ڵات. چونكه‌ له‌ وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵات پلەی دكتاتۆریی به‌راورد ناكرێ له‌گه‌ڵ وڵاتانی ئه‌ورووپایی، وه‌كو كه‌مبۆدیا كه‌ پۆلپۆت به‌ڕێوه‌ی ده‌برد، ڤێتنام، یان یه‌مه‌ن و سۆماڵ كه‌ شوعیه‌كان له‌ قۆناخێكی دیاریكراودا به‌ كوده‌تا هاتنه‌ سه‌ر كار و به‌ڕێوه‌یان ده‌برد. ئه‌و نمونانەی سەرەوە،‌ سه‌ره‌تا ئایدیۆلۆژیای تایبه‌تی كۆمۆنیزمیان هه‌بوو، پاشان له‌ لایه‌ن (ماو تسی تۆنگ) رێبه‌ری چین، ده‌ستكاری كراو شێوه‌یەکی تایبه‌تی توندڕه‌وانه‌ی لێ دروست كرا. ئه‌و ئایدیۆلۆژیا توندڕه‌وه‌ی كه‌ ماو دایهێنابوو، زۆربه‌ی حزبه‌ كۆمۆنیسته‌كانی ڕۆژهه‌ڵات په‌یڕه‌ویان لێده‌كرد.

​ئایدیۆلۆژیا و شێوازی کارکردنی نه‌وشیروان مسته‌فا

نه‌وشیروان مسته‌فا تا ساڵی 1988 سكرتێری كۆمه‌ڵه‌ی ره‌نجده‌رانی كوردستان بوو. ئەو هه‌ڵگری ئه‌و بیروباوه‌ڕی ماویزم ‌بووه‌ له‌ناو یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان. له‌ سالی 1988 له‌ كۆنفرانسێك كۆمه‌ڵه‌ی لێكهه‌ڵوه‌شاند و دوای ئه‌وه‌ ڕایگه‌یاند كه‌ ئه‌و هیچ كاتێك بڕوای به‌ مارکسیزم(ماویزم) نه‌بووه‌. هەرواش له‌ پڕۆژه‌ی ڕیفۆرمی خۆی له‌ 2003 به‌ دواوه‌ له‌ ناو یه‌كێتی، هیچ ئاسارێكی دیاریكراوی كۆمۆنیستی پێوه‌ دیار نه‌بوو، به‌ڵام له‌ ڕووی كرده‌وه‌ییه‌وه‌ هه‌مان ئه‌و شێوازانه‌ی به‌كارده‌هێنا كه‌ توندڕۆكانی كۆمۆنیستی له‌ وڵاتانی تر به‌كاریان ده‌هێنا.
کاردانەوەی کۆمەڵایەتی لە بەرامبەر پڕۆژەی ناموستەقڕی نەوشیروان مستەفا، له‌ 2003وه‌ دەرکەوت. جموجۆڵی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ناوچه‌ی سلێمانی ڕوی لەزۆری کرد. له‌گه‌ڵ بوژانه‌وه‌ی ئابووری، توێژ و چینی جیاجیا سه‌ریان هه‌ڵده‌دا كه‌ له‌ بازاڕدا ده‌وریان ده‌رده‌كه‌وت و پاره‌ زۆربوو. خه‌ڵك ده‌یتوانی فه‌رق و جیاوازی كۆمه‌ڵایه‌تی ببینێت. له‌ پرۆسه‌ی فه‌ساددا لایه‌نگران و سه‌ركرده‌كانی حزبی له‌ ناوچه‌ی سلێمانی، به‌ شێوه‌ی جیاجیا ده‌ستیان به‌سه‌ر سامانی گشتیدا گرت. هەڵبەت ئه‌و دیارده‌مان له‌ ناوچه‌ی هه‌ولێر و دهۆكیش بینیوه‌، له‌ كه‌ركووكیش هه‌بوو. به‌ڵام ئێمه‌ نمونه‌ی باسه‌كه‌مان بۆ تێگه‌یشتن له‌ توندڕه‌وی سیاسی له‌ ناوچه‌ی سلێمانی هێناوه‌ته‌وه‌. حاڵەتی سلێمانی تایبەتمەندی کارگێڕیی و سیاسیی خۆی هەیە.
​به‌كارهێنانی جیلی نوێی ناڕازی

گەنیویی کارگێڕیی و ‌بوونی جیاوازیی كۆمه‌ڵایه‌تی و ماڵی، ئه‌و بێبه‌شییه‌ی كه‌وا خه‌ڵك له‌ نه‌تیجه‌ی پێشكه‌وتنی ته‌كنۆلۆژیای گه‌یاندن دەیانتوانی لێی ئاگادار بن، گه‌نجانی وڵات زۆر به‌ ئاسانی ده‌یانتوانی ئاگایان له‌ ژیانی دونیا هه‌بێت و زانیاری نوێیان پێ بگات، شێوازی ژیانی دنیا ببینن و به‌راوردی بكه‌ن له‌گه‌ڵ ژیانی خۆیان و هه‌وڵی بۆ بده‌ن. ئه‌وه‌دا جموجۆڵی گه‌نجان له‌ ناوچه‌ی سلێمانی یه‌كجار زۆر کرد.
لێره‌دا ده‌مه‌وێ ده‌ره‌نجامی لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی دیمۆگرافیش باس بكه‌م، كه‌ هاوكارێكی به‌ڕێزم (حوسێن كوردنه‌ژاد) له‌ 2003وه‌ خۆی پێوه‌ ماندو كردوه‌. ئه‌ویش به‌ پێی باری دیمۆگرافی واته‌ (باری دانیشتوان و ئاستی ته‌مه‌نی جیله‌كان له‌ ناوچه‌ی سلێمانیدا)، له‌ 2000وه‌ تا ئێستاشی له‌گه‌ڵ بێ، رێژه‌ی گه‌نجان له‌و ناوچه‌یه‌دا یه‌كجار زۆره‌. بۆیه‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی ڕێژه‌ی گه‌نج له‌ هه‌ر وڵاتێك و ناوچه‌یه‌ك، ئه‌گه‌ر په‌روه‌ردە ‌و كاردۆزینه‌وه‌ی باشی له‌گه‌ڵدا نه‌بێ، واته‌ حكوومه‌ت باش ناوچه‌كه‌ به‌ڕێوه‌ نه‌بات، ئه‌وكات جموجۆڵی كۆمه‌ڵایه‌تی و ناڕه‌زایه‌تی و خۆپیشاندان ده‌ست پێده‌كات. هه‌روه‌ها شێوه‌كانی دیكه‌ی توندڕه‌وی و كۆچ به‌ره‌و ده‌ره‌وه‌ی وڵات له‌ كۆتاییدازۆر دەبێت.
نه‌وشیروان مسته‌فا، ئه‌م جموجۆڵی گه‌نجانه‌ی، له‌ ڕێگه‌ی داموده‌زگه‌كانی ڕاگه‌یاندنی خۆی، گرێیدان به‌ ڕوانگه‌كانی خۆی و ده‌ستی كرد به‌ هاندانیان. واته‌ له‌ لایه‌ك ئیداره‌ی ناوچه‌كه‌ی به‌ڕێوه‌ ده‌برد، له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ هانی گه‌نجه‌كانی ناڕازی ده‌دا تا په‌لاماری داموده‌زگاكان بده‌ن. له‌م شێوازه‌یدا‌ داموده‌زگای ڕاگه‌یاندن و داموده‌زگه‌ی تایبه‌تی خۆی به‌كاردێنا. ئینجا ته‌عریفێكی تایبه‌تی خسته‌ ناو ڕای گشتی، كه‌ گوایه‌ هه‌موو زانیاری و زانایی و ئەزموونی کۆمەڵایەتی لە لای گه‌نجان هەڵچنراوە‌، هه‌موو تواناییه‌كانی کارگێڕیی و سیاسی و فکریی لای گه‌نجن و‌ ده‌بێت ڕێگه‌ به‌ گه‌نج بدرێ وڵات به‌ڕێوه‌به‌رێ. کەچی لە زانستی ئەم ڕۆژگارەدا به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك گه‌نج ئاوها ته‌عریف ناكرێ. گه‌نجان ده‌بێ په‌روه‌رده‌ بكرێن، كاریان بدرێتێ و داخلی سیسته‌مێكی هاوسه‌نگی كۆمه‌ڵایه‌تی بكرێن.
​بە کار هێنانی ڕاگەیاندن

له‌ نه‌تیجه‌ی به‌كارهێنانی جیلی نوێی ناڕازی، هه‌بوونی داموده‌زگه‌ی ڕاگه‌یاندن، ڕاگه‌یاندنی ئه‌لكترۆنیش كه‌ هیچ كۆنترۆڵێكی به‌سه‌روه‌ نه‌بوو، نه‌وشیروان مسته‌فا توانی هه‌ندێک سه‌ركرده‌ی گه‌نج كه‌ به‌رده‌وام خۆپیشاندان و په‌لاماردانیان ده‌وێ، دروست بكات. هەنگاوی یەکەمی به‌ په‌لاماردانی به‌نزینخانه‌كان و هه‌ندێ فرۆشگای تازه‌ كه‌ له‌ ناوچه‌كه‌ دروست ده‌كران،ده‌ست پێكرد . ڕۆژانه‌ له‌ ڕاگه‌یاندنه‌كان نیشانیان ده‌دان و پاساویان بۆ ئاژاوەگێڕیی دەهێنایەوە. لەکاتدا یه‌كێتی ده‌كه‌وته‌ ئیحراجیه‌كی زۆره‌وه‌. هەموویان دەیانزانی نەوشیروان مستەفا سەرکردایەتی ئەو بشێویە دەکات و نەشیاندەتوانی ڕێگای بگرن. له‌ بیرمانه‌ له‌ 2003 تا 2008 كاتێك كه‌ پشێوی له‌ هه‌ندێ ناوچه‌ یان له‌ناو شاری سلێمانی دروست ده‌بوو، ئه‌و به‌شه‌ له‌ سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی كه‌وا به‌ هێمنی بیریان ده‌كرده‌وه‌ و سه‌ر به‌ سه‌رۆكایه‌تی مام جه‌لال بوون، زۆر ئیحراج ده‌بوون و نه‌یانده‌زانی چی به‌ خه‌ڵك بڵێن، له‌ كاتێكدا ئاگایان لێبوو كه‌ یه‌كێتی له‌ناو خۆیدا دابه‌ش بووه‌ و ئه‌و بار گرژییه‌ ئه‌وانن دروستی ده‌كه‌ن.
بە کار هێنانی هاوکارەکانی

لەلایەکی دیکە نه‌وشیروان هاوكاره‌كانی، كه‌ به‌ ئاشكرا خه‌ڵكیان هانده‌دا و په‌كیان به‌وه‌ نه‌ده‌كه‌وت له‌ راگه‌یاندندا ڕێگه‌ به‌ كه‌سانی توندڕۆ و توڕه‌ بده‌ن قسه‌ بكات و دیمه‌نه‌كان بگوازنه‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌كیش دەیانگوازییه‌وه‌ و ته‌عریفیان دەكرد كه‌ خه‌ڵك زیاتر لەسەر توندوتیژیی هان بدات. سه‌رنجام له‌ كه‌متر له‌ دوو ساڵدا شێوازێكی نوێی توندوتیژی دروست بوو، كه‌ له‌ ناوه‌ڕۆكی فكریدا جیاوازبوو له‌ توندوتیژی ئه‌نسارولئیسلامی حكوومه‌تی القاعیده‌ی ناوچه‌ی هه‌ورامان. ئه‌و شێوازه‌ نوێیه‌ی به‌ناو ریفۆرمه‌ی نه‌وشیروان فه‌وزه‌ویه‌ت بوو، واته‌ هاندانی خه‌ڵك به‌ بێ به‌رنامه‌ و به‌بێ ئایدیۆلۆژیا بۆ تێكدانی سه‌رو سامانی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ داران و هه‌بوون. له‌وه‌شدا سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كانی ناو یه‌كێتی، سه‌ركرده‌كانی پارتی تۆمه‌تبار بكرێن و په‌لامار بدرێن به‌وه‌ی كه‌وا ئه‌وانن دزی له‌ سامانی وڵات ده‌كه‌ن.
​درووستکردن و قۆستنەوەی قەیرانی هەڵەبجە و گەرمیان

له‌ نه‌بونی حكوومه‌تێكی باش له‌ ناوچه‌ی سلێمانیدا، نەکرا ‌ ئه‌و سامانه‌ی ده‌ستده‌كه‌وێ، به‌ شێوه‌یه‌كی یه‌كسان له‌ هه‌موو ناوچه‌كانی سه‌ر به‌ سلێمانی به‌كاری بێت. سه‌رباری هه‌بوونی كه‌م و كوڕی له‌ هه‌موو شاره‌كانی كوردستان، مه‌به‌ست ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ كه‌موكوڕی ته‌نیا له‌ ناوچه‌ی سلێمانی هه‌بووبێ. به‌ڵام له‌ ئیداره‌ی سلێمانیدا ئەو کێماسییە زۆر به‌ ڕوونی دیاربوو. بۆ نمونه‌ ئه‌و شه‌ش ساڵه‌ی كه‌ نه‌وشیروان سه‌ركردایه‌تی حكوومه‌تی به‌ كرده‌وه‌ له‌ سلێمانی ده‌ركرد، بواری نه‌دا ناوچه‌ مه‌حرومه‌كانی وه‌ك گه‌رمیان و هه‌ڵه‌بجه‌ باش ئاوه‌دان بكرینه‌وه‌، بایه‌خیان پێ بدرێ و په‌رور‌ده‌یه‌كی باشیان بۆ دابین بكرێ. بۆ ئەوەی هه‌ست بكه‌ن كه‌مێك قه‌ره‌بووی ئه‌و فیداكاری و قوربانییه‌ كراونه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌ كاتی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ له‌ پرۆسه‌ی ئه‌نفالدا به‌ریان كه‌وتووه‌. بۆیه‌ ئه‌م توڕه‌ییه‌ له‌ گه‌رمیان و هه‌ڵه‌بجه ڕوویدا،‌ چونكه‌ ئه‌و جیاوازی و له‌بیركردنه‌یان ده‌بینی. له‌وێشه‌وه‌ نه‌وشیروان ئه‌م توڕه‌بونانه‌ی قۆسته‌وه‌ و هه‌وڵیدا سه‌ركرده‌كانیان وه‌ربگرێ یان سه‌ركرده‌ی نوێیان بۆ دروست بكات، تا بیانخاته‌ ناو ئه‌و بزوتنه‌وه‌یه‌ی كه‌ ئه‌و دروستی ده‌كات. بزوتنه‌وه‌یه‌ك‌ كه‌ قه‌باره‌ی دیار نییه‌، ته‌عریفی دیار نییه‌، ته‌نیا ئه‌وه‌نده‌یه‌ كه‌ شیعاره‌كانی بریتییه‌ له‌وە: هه‌موو كه‌س خراپه‌، هه‌موو سیسته‌مێك خراپه‌، هه‌موو كه‌س گه‌نده‌ڵه‌ و هه‌موو شتێك ده‌بێ بڕوخێندرێ، كه‌س پاك نییه‌ ته‌نیا كاك نه‌وشیروان نه‌بێ!
ئه‌مه‌ شیعاری بێ شكڵ و بێ ناو و بێ قه‌باره‌كه‌ی نه‌وشیروان بوو كه‌ له‌ناو یه‌كێتیدا دروستی كرد. ئامانجیشی له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی فایله‌كان له‌ناو یه‌كێتیدا، ڕێخۆشكردن بوو بۆ سه‌رهه‌ڵدانی شه‌خسیه‌تی كاریزماتیكی خۆی و سه‌ره‌نجام پاڵ به‌ جه‌لال تاڵه‌بانیشه‌وه‌ بنێ.



پێشینە ‌و میكانیزمی توندوتیژی سیاسی له‌
هه‌رێمی كوردستان
(چۆن کرایە ڕەفتاری فەردیی؟)
سەرۆ قادر
saro.qadir@gmail.com

​بەرهەمهێنانی توندڕەوی

هاندان بۆ توندوتیژی و خۆپیشاندان و سوتاندنی داموده‌زگه‌ ئابورییه‌كانی خه‌ڵك، كه‌ له‌ به‌نزینخانه‌كانه‌وه‌ ده‌ستیپێكرد، كۆتا كاری نه‌وشیروان نه‌بوو، به‌ڵكو كاری تایبه‌تی له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و گه‌رمیان كرد. ئه‌وه‌بوو له‌و شه‌ش ساڵه‌دا هیچ پاره‌ و سامانێك بۆ هه‌ڵه‌بجه‌ ته‌رخان نه‌كرێ، زۆرترین هانی خه‌ڵكی هه‌ڵه‌بجه‌ش بدرێ. ئێمه‌ ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ی هه‌ڵه‌بجه‌مان له‌ 2003وه‌ تا 2010 له‌به‌رچاوە،‌ كه‌ چۆن ساڵانه‌ له‌یادی بۆردومانی هه‌ڵه‌بجه‌دا، گه‌نجانی ئه‌و شاره‌ په‌لاماری داموده‌زگه‌ی حزبی و ده‌زگاكانی ئابووری و حكومیان ده‌دا. له‌ كۆتاییشدا هاندران تا په‌لاماری مۆنۆمێنتی هه‌ڵه‌بجه‌ بده‌ن، كه‌ ڕه‌مز و نمای به‌شخوراوی و كاره‌سات و فیداكاری میلله‌تی كورده‌، سوتاندیان. ئامانجێکیكی یه‌كجار زۆر هه‌یه‌ له‌ هاندانی گه‌نجان، بۆ سوتاندنی مۆنۆمێنتی هه‌ڵه‌بجه‌. ئەو مۆنۆمێنتە كاریگه‌رییه‌كی ڕووحی زۆری به‌سه‌ر خه‌ڵكی ئه‌م وڵاته‌وه‌ هه‌بوو، كاتێك به‌ به‌رچاوی كامیراكانه‌وه‌ گه‌نجان سوتاندیان، به‌و كرده‌وه‌یه‌ نەوشیروان جیلێكی دروست كرد كه‌ هیچ شتێكی ئه‌م وڵاته‌ی به‌لاوه‌ گرنگ نییه‌ و بایه‌خی پێ نادات. هیچ ته‌عریفێكی بۆ خواسته‌كانی خۆی نییه‌، هیچ بیروباوه‌ڕێكی به‌لاوه‌ گرنگ نییه‌ و ئاماده‌ش نییه‌ وه‌ری بگرێ، له‌ راستیشدا نه‌یدراوه‌تێ و په‌روه‌رده‌ش نه‌كراوه‌. ته‌نیا ئامانجی ڕشتنی ڕق و كینه‌یه‌، ئه‌م ڕق و كینه‌یه‌یش له‌ كۆمه‌ڵگایه‌ك كه‌ ئه‌نفال كراوه‌ زۆر به‌ قوڵی هه‌بوو.
نه‌وشیروان مه‌حرومترین شار و ناوچه‌ی كوردستان، بریندارترین شاریش كه‌ هه‌ڵه‌بجه‌یه‌ به‌كاریهێنا، بۆ ئه‌وه‌ی‌ نمونه‌ كارگاییه‌كه‌ی خۆی، بۆ دروست كردنی كه‌سانی توندڕۆ، لەوێدا به‌رهه‌م بهینێ. له‌ راستیدا روخاندن و سوتاندنی مۆنۆمێنتی هه‌ڵه‌بجه‌، كۆتایی ئه‌و پرۆڤه‌یه‌ بوو كه‌ نه‌وشیروان به‌ جیلی ناڕازی له‌ ناوچه‌ی سلێمانی دەكرد. ئیدی بۆ ئامانجی دواتری خۆی، ئاماده‌ی ‌كردن.
من ئه‌و ئامادەکردنەی نەوشیروان، به‌ نمونه‌یه‌كی تر دێنمه‌وه‌. له ‌ناو ئیسلامییه‌كاندا، كاتێك كه‌ توندوتیژیی و كوشتنی مرۆڤ بوو به‌ كارێكی ئاسایی، ئێمه‌ دیارده‌ی ریكخراوه‌كه‌ی شێخ زانامان له‌به‌ر چاوه‌. شێخ زانا لاینگرانی گەنجی خۆی، به‌سەربڕین و کەوڵ کردنی مه‌ڕ و بزن ده‌ستپێكرد. ئەو کارەی به‌و مه‌به‌سته‌ پێده‌كردن، وه‌ك خۆی دوای ده‌ستگیركردنی ددانی پێدانا، تا له‌ ئاینده‌دا خه‌ڵكی سیاسی و ناڕه‌زا بدزن و بیهێنن و به‌ هه‌مان شێوه‌ سه‌ری ببڕن و پارچه‌ پارچه‌ی بكه‌ن و فڕێی بده‌ن. لە قۆناخی دووەمدا ئه‌و كاره‌یان به‌ دزینی منداڵ ده‌ست پێكرد. منداڵیان وه‌ك مه‌ڕ سه‌رده‌بڕی. ئینجا به‌ دزینی گه‌نجی ته‌مه‌ن دیاریكراو و سه‌رەتایی، پاشان به‌ دزینی پیره‌مێرد و پیره‌ژن، سه‌ره‌نجام كوشتنی خه‌ڵكی دیكیان ئەنجامدا‌. شیخ زانا كاتێك ئه‌و پڕۆڤه‌یه‌ی به‌ گه‌نجه‌كانی لایەنگری خۆی ده‌كرد، بۆ ئه‌وه‌ی بوو له‌ کاتی خۆیدا، له‌ كوردستاندا كوشت و كوشتارێكی داعش ئاسایان پێ ده‌ستپێبكات. ئێستا شێوازه‌كانی داعش، كوشتنەکانی داعش، ره‌فتاره‌كانی داعش ده‌بینین و فتواكانی ئه‌خلاقی و دینی داعش ده‌بیستین، تێده‌گه‌ین كه‌ شێخ زانا دیارده‌یك بوو له‌و دیاردانه‌ی كه‌ داعشی ئێستای لێ دروست بووه‌. بۆ نمونه‌ شێخ زانا لایه‌نگرانی خۆی ده‌برده‌ سه‌یران و له‌به‌رده‌می كامێرا كرده‌ی سێكسی له‌گه‌ڵ یه‌كتر پێ ده‌كردن، پاشان فتوای بۆ ده‌دان كه‌ له‌ ڕووی شه‌رعییه‌وه‌ ئه‌مه‌ ڕاسته و په‌سه‌نده‌‌. ئامانجی لەو کردارە لادەرییانە ئه‌وه‌ بوو تا كه‌سانی ڕووخاو له‌بن ده‌ستی خۆی دروست بكات كه‌ له‌ هیچ فه‌رمانپێكردنه‌ك، بۆ هیچ تاوان و خه‌راپه‌كارییه‌ك نه‌سڵه‌مێنه‌وه‌. لێره‌ ده‌وه‌ستم.
هه‌مان شێوازی دروست كردنی كادیر، له‌ بوارێكی دیكه‌ی توندوتیژی كۆمه‌ڵایه‌تیدا، نه‌وشروان مستەفا ده‌یویست دروستی بكات. ئه‌و پرۆسه‌یه‌ی كه‌ باسم كرد، له‌ 2003وه‌ خۆپیشاندانه‌كان و به‌ردباران كردن و جنێودان و ناووناتۆره‌ دروست كردن، پاشان سوتاندنی به‌نزینخانه‌ و چێشتخانه‌كان، دوای ئه‌وانه‌ش سوتاندنی مۆنۆمینتی هه‌ڵه‌بجه‌، ئه‌وە ای نه‌وشیروان، قۆناخی پڕۆڤه‌ و دروست كردن بوو. ئیتر ئێستا ئه‌و ژماره‌یه‌ك كادیری هه‌یه‌ كه‌ له‌ هیچ تاوانێك ناسڵه‌منه‌وه‌ و ئاماده‌كراون بۆ توندوتیژی سیاسی.
دوای کەرتبوونی یەکێتی نیشتمانی کوردستان له‌ 2008، بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان ده‌ستی پێكرد. نه‌وشیروان مسته‌فاش به‌ ئاشكرا حزبێكی ڕاگه‌یاند كه‌ ئێستا مایه‌ی پشێوی و كێشه‌یه‌ بۆ بزوتنه‌وه‌ی سیاسی و ئیداری و فكری له‌ هه‌رێمی كوردستاندا.
​به‌كارهێنانی میدیا وه‌ك چه‌كی تۆقاندن و روخاندنی كۆمه‌ڵگه‌

قۆناخێكی دیكه‌ی دوای دروست بوونی گۆڕان، به‌كارهێنانی میدیایه‌ وه‌ك چه‌كی تۆقاندن و روخاندنی كۆمه‌ڵگه‌. ئازادی راگه‌یان وه‌ك ئه‌و ته‌عریفه‌ی بۆ گه‌نجان كراوە کە بریتییە لە‌ موباله‌غه‌ كردن و سنور نه‌هێشتن بۆ جموجۆڵی گه‌نج، له‌ راگه‌یاندنیشدا نه‌وشیروان هه‌مان كاری كرد. ژماره‌یه‌كی زۆر له‌و كادیرانه‌ی كه‌ خۆی دروستی كردبوون، شه‌و و ڕۆژ خه‌ریكی گوتن و نووسین بوون به‌ شێوه‌ی زۆر ساده،‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌‌ خه‌ڵك بگه‌یه‌نن كه‌ راگه‌یاندن یان میدیا هیچ سنورێكی بۆ ئازادی ده‌ربڕین نییه‌. كه‌سێكیش كه‌ ده‌نوسێ له‌ هه‌موو شتێك پارێزراوه‌. به‌مه‌ش پشێویه‌كیان له‌ناو راگه‌یاندنی كوردستاندا دروست كرد، كه‌ هه‌ر یه‌كێك له‌م توندڕه‌وانه‌ی له‌ناو بزوتنه‌وه‌كه‌یدا یان له‌ شاره‌كانی دیكه‌ هه‌بوون، ده‌یگرتنه‌وه‌ و له‌ دازگاكانی راگه‌یاندن دایده‌نان و ده‌یكردن به‌ بڵندگۆی دروست كردنی ئه‌و جموجۆڵه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ سیاسییه‌ تونده‌ی كه‌ هه‌یه‌.
له‌ دوازده‌ ساڵی ڕابردودا، میدیا له‌ كوردستان زۆرترین ئازاری كۆمه‌ڵگاكه‌ خۆی داوه،‌ زۆر ترین پشێوی تێدا ناوەته‌وه‌‌. هه‌ربۆیه‌ش ئێستا زۆر به‌ زه‌حمه‌ت ده‌كرێ ئه‌و چه‌مكانه‌، کە له‌ناو جیلی نوێی خوێنده‌واردا چه‌سپاون لاببرێن، ئه‌ویش چه‌مكی ئازادی بێ به‌ندوبار ، په‌لاماردان، به‌كارهێنانی سوكایه‌تی ، په‌لاماردانی ژیانی شه‌خسی، له‌ هه‌مانكاتدا دروست كردنی فشاری ده‌روونی روخێنه‌ر له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ و له‌سه‌ر كه‌سه‌كه‌ش. له‌ راستیدا ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت، میدیا یه‌كێك له‌ گرفته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌یه‌، چونكه‌‌ ده‌وری خۆی نابینێ.
نه‌وشیروان وه‌ك خاوەنی بزوتنه‌وه‌یه‌كی به‌رفراوانی سیاسی، بووه‌ مونافیسی پارتی و یه‌كێتی و حیزبه‌كانی تر. لەو پێناوەدا میدیای به‌ شێوه‌ی خۆی‌ به‌كارهێنا. حیزبه‌كانی دیكه‌یش بۆ به‌ره‌نگاربوونه‌و،‌ ناچار به لاسایی و‌ كۆپیكردنی شێوازی نه‌وشیروان بوون، كه‌ له‌ راستیدا زه‌ره‌ری پێیان ده‌گه‌یاند. ده‌كرێ له‌م روه‌شه‌وه‌ نمونه‌ زۆر بێنینه‌وه:
نه‌وشیروان دوای ته‌وابوونی قۆناخی ریفۆرم كه‌ قۆناخی فێركاری و دروست كردنی لایه‌نگرانی خۆی بوو و ئێستا بزوتنه‌وه‌ی گۆڕانه‌، له‌ناو میدیادا ژماره‌یه‌ك شه‌خسیه‌تی دروستكراوی ده‌ستی خۆی، وه‌ك موفەكر یان بیردۆز، ڕۆشنبیری گه‌وره‌ ، ڕۆژنامه‌نووسی گه‌وره‌ و كاریگه‌ر به‌ خه‌ڵك ده‌ناساندن، كه‌ له‌ راستیدا خه‌ڵكانی ساده‌ی زۆربڵێی نه‌خوێنده‌واربوون. نه‌وشیروان له‌سه‌ر شێوازی حیزبه‌ توندڕۆكانی مێژووی بزوتنه‌وه‌ی كۆمۆنیستی توندڕۆدا، پێویستی به‌وه‌ بوو كه‌ چه‌ند بیردۆزێك، واته‌ چه‌ند تیئۆرسیه‌نێك دروست بكات. له‌‌و بیردۆزانه‌ی كه‌ له‌ حزبه‌كانی توندڕۆی ئایدیۆلۆژیی كۆندا، به‌ بڕیاری حزبی دروست ده‌كران. مێژوو نیشانی داوە دوای لادانی ئه‌و حزب و حكوومه‌ته‌ توندڕۆیانە،‌ هیچ ئاسه‌وارێك له‌و بیردۆز و ڕۆژنامه‌نووسه‌ به‌ناووبانگانه‌ی ئه‌وكاته‌ نه‌ما.
نه‌وشیروان ژماره‌یه‌ك ناوی هێنان، كه‌ كاتێك له‌ میدیا قسه‌یان ده‌كرد و ده‌یاننوسی، هانی گه‌نجه‌كانیان ده‌دا كه‌ به‌فراوانی بچن نووسینه‌كانیان بخوێننه‌وه‌ و سره‌ بگرن بۆ كتێبه‌كانیان، وێنه‌یان بڵاوبكه‌نه‌وه‌. له‌ راستیدا نه‌وشیروان ئه‌م كه‌سانه‌ی كرد به‌ نوما بۆ تیرۆری فكری، بۆ گۆڕینی فكری و به‌تاڵ كردنه‌وه‌ی فكری، به‌ڵام دوای ئه‌وه‌ هیچ شتێك جیا له‌ پشێوی له‌جێی نەچێندرا.
​به‌كارهێنانی رێكخراوه‌كانی بیانی

داشۆرین له‌ وتاره‌كانی ئه‌و ژماره‌ نووسه‌ره‌ی كه‌ ئه‌و دروستی كردبوون، رێك له‌سه‌ر شێوازی كوردستان پۆست گواسترایه‌وه‌ بۆ بواره‌كانی دیكه‌ی بیركردنه‌وه‌ له‌سه‌ر حكوومه‌ت و په‌رله‌مان و رێكخستنی كۆمه‌ڵایه‌تی. له‌م بارودۆخه‌دا، نه‌وشیروان مسته‌فا هه‌وڵی دەدا كه‌ مافی مرۆڤ( مافی ئافره‌تان و گه‌نجان و ئازادی بیروڕا ده‌ربڕین له ‌ناو مافی مرۆڤدا) بكات به‌ هه‌ده‌فی خۆی. له‌م ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ هه‌وڵیدا دزه‌ بكهاته‌ ناو رێكخراوه‌كانی بیانی كه‌ چاودێری كوردستانیان ده‌كرد. بۆ ئه‌وه‌ی له‌ راپۆرته‌كانی خۆیاندا ئه‌م رێكخراوانه‌ ته‌ئیدێك بۆ جموجۆڵی نه‌وشیروان بكه‌ن. له‌ راستیدا نه‌وشیروان توانی ئه‌م كاره‌ بكات، بۆیه‌ به‌شێكی زۆر له‌ راپۆرته‌كانی رێكخراوه‌كانی مافی مرۆڤ و یۆنامی له‌ ناوچه‌كه‌دا، له‌ ده‌ ساڵی دواییدا پڕبوون له‌ ناڕاستی و دزه‌كردنی كه‌سانی كه‌ نه‌وشیروان چاندبوونی له‌ نێویاندا. ئێستا ته‌قریبه‌ن كۆتایی به‌م دیارده‌یه‌ هاتووه‌. واته‌ دیارده‌ی به‌كارهێنانی رێكخراوه‌كانی بیانی بۆ توندوتیژی ناوخۆ.
دروستكردنی فشاری دەروونی لە سەر کۆمەڵگا

ئه‌گه‌ر ئێمه‌ شێوازی داشۆرین له‌ راگه‌یاندنه‌كان ، تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و نووسینی ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ نه‌وشیروان وه‌ك موفەكیر پیشانی داون، ده‌ست نیشان بكه‌ین، سه‌ره‌نجامەکەی گه‌یشته‌ ئه‌وحاڵەتە كه‌ لایه‌نگرانی راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆی نه‌وشیروان مسته‌فا، له‌ گه‌نجان و ته‌مه‌نی ناوه‌ڕاستدا، بریتین له‌ كه‌سانێك كه‌ به‌ هیچ رازی نابن، هیچ روانگه‌یه‌كیان لا نییه‌، هه‌موو كه‌س لای ئه‌وان گه‌نده‌ڵه‌، هه‌موو كه‌س پیسه‌ و قابیلی له‌ناوبردنه نه‌ك هه‌ر لادان، ئاماده‌ن په‌لاماری داموده‌زگاكانی حزبیان بده‌ن، ئاماده‌ن په‌لاماری ماڵیان و خۆشیان بده‌ن. ئه‌مانه‌مان له‌ كرده‌وه‌دا بینی. ئه‌م كه‌سانه‌ وا فێركراون كه‌ هه‌رچی به‌ده‌میاندا بێت بیڵێن، هه‌رچی بیانه‌وێ بینووسن و به‌بێ ده‌ربه‌ستی په‌لاماری هه‌موو كه‌سێك و چه‌مكێك و باوه‌ڕێك له‌ وڵاتدا بده‌ن. ئەوە به‌شه‌رتێك یه‌ك ئامانج بپێكێ ئه‌ویش؛ شكاندنی لایه‌نی به‌رانبه‌ره‌ و هیچی تر نا.
ئەو پڕۆگرامە داڕێژراوەی نەوشیروان وای كردووە كە بەهاكانی كۆمەڵاتی لە وڵاتی ئێمە سوك بكرێن و ئەو قیمەتەی جارانیان نەمێنێت، بەهای نوێ دروست نەبێت. بۆیە ئەوەی ئێستا دەیبینین بەرهەمی فكری و میدیایی و سیاسیی نەوشیروان مستەفایه‌ بۆ تێكەدانی كۆمەڵایەتی، لەبار بردنی متمانە و بەكارهێنانی فشاری دەروونییە لەسەر كەسەكان. سەرئەنجام دروستكردنی فشارێكی دەروونییە لەسەر كۆمەڵگا بەگشتی. *
ئەم چەمكانەی كە لە راگەیاندنی ئێستادا ده‌بیسترێن، ترۆپكی راگەیاندنی بزوتنەوەیەکی كۆمەڵایەتییە كە نەوشیروان سەركردایەتی دەكات. ئەمەش لە بیروباروەڕێكی فكری و سیاسیی دیاریكراودانیە، واتە لەرووی فكری و سیاسییەوە پرۆژەیان نییە قسەی لەسەر بكەن، بەڵكو تەنیا معارەزە، نەیاریی، تۆمەتباركردن و جنێودان و داشۆرینه‌. لە جنێودان و داشۆریندا چەمكی داشۆرینی جادە بەكار دێنن، لەكاتی گفوگۆ و كۆمێنت نووسیندا، كاتێك له‌ میتینگێك یان هەر بوارێكی تر كه‌ لە هۆڵێكدا پێشكەش دەكرێت، یان لە هۆڵێكدا دایالۆگێك هه‌بێت، دەبێت تۆ چاوەڕێ بیت گەنج هەڵدەستن یان دەنووسن یان تەلەفۆن دەكەن، كە لەوێدا وشەی (گان) بەكاردێنن واتە سێكس، بەمانه‌ پەلاماری قسەكەر دەدەن، دایكی یان باوكی یان ئەژدادی دەخەنە بەر پەلاماری جنێوەكان. دووەمین چەمكی كە بەكاری دەهێنن، چەمكی (گوو) ​كه‌ به‌زۆرترین شێواز و به‌ هه‌ركه‌سێك بیر و باوه‌ڕێكی تایبه‌تی هه‌بێ یان قسه‌یه‌ك بكات و هه‌وڵوێستێكی هه‌بێت، یان شتێك بنووسێ، له‌ قسه‌ و له‌ نوسیندا چه‌مكی گوو به‌ زۆر ترین شێوه‌ به‌كاردێت. ئینجا كۆیله‌ واته‌ تۆ عه‌بدی. ئینجا رابردووی سیاسی قسەکار، له‌ ڕابردووی سیاسیشدا ته‌نیا دوو حزب به‌كار دێن، یه‌كیان تۆ شوعی بووی و ئێستاش شیوعیت، دووه‌میان ده‌ڵێن تۆ پارتیت. ئه‌گه‌ر ئه‌م دووانه‌ بوبێت ئەوە تۆ كۆیله‌یت، بۆیه‌‌ مسته‌حه‌قی هه‌ردوو جنێوی پێشووی. هه‌گبه‌ یان خانه‌ی داشۆرینی كۆمه‌ڵایه‌تی، كه‌ ئێستا به‌ فراوانترین شێوه‌ گه‌نجانی گۆڕانخواز به‌كاریدێنن، له‌م پۆلینەی‌ من باسم كرد تێناپه‌ڕێت. بۆیه‌ كاتێك خۆپیشاندان ده‌کەن، كە ده‌ته‌وێ گوێ بۆ ده‌ربڕینیا بگری، هیچ ئامانجێكت گوێ لێ نابێ، ته‌نیا ئه‌م جنێوانه‌ی كه‌ من ئیشاره‌تم پێدان. هه‌روه‌ها به‌رد هاویشتن و سوتاندن ده‌بینی.
له‌ ساڵی 2011دا نه‌وشیروان مسته‌فا، له‌ 17 شوباتدا ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ی نوێی ڕاگه‌یاند.‌ ئه‌م جیله‌ی كه‌ به‌و چه‌مك و په‌روه‌رده‌یه‌ی، ئەو ئاماده‌ی كردبوون، ویستی به‌كاریان بێنێت. له‌ پارێزگای سلێمانیدا په‌لاماری داموده‌زگا‌كانی حكوومه‌تیان دا، له‌ ڕۆژی یه‌كه‌م و دواتر په‌لاماری پارتی دیموكراتی كوردستانیان دا، ده‌ستیان كرد به‌ سوتاندنی باره‌گاكانی ئەو حزبە، جه‌ماوه‌ریان هاندا تا بچنه‌ سه‌ر باره‌گاكانی و بیانسوتێنن و خه‌ڵكانی ناو باره‌گاكانیش بكوژن. له‌ ئه‌نجامی ئه‌م هاندانه‌دا ژماره‌یه‌ك خه‌ڵك كوژران و زۆر له‌ باره‌گاكانیش سوتێندران، هه‌ندێكیشیان چۆڵ كران. بۆچی له‌ 17 شوبات زیاتر له‌ دوو مانگ خه‌ڵك له‌ مه‌یدانی سه‌را مانه‌وه‌ و پێیان وابوو كردوویانه‌ به‌ مه‌یدانی ته‌حریری قاهیره‌؟ ئەوان ئامادەکرابوون و پێیان وابوو حكوومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له‌ یه‌كێتی و پارتی وه‌رده‌گرنه‌وه‌. ڤیدیۆكانی ئه‌وكات ماون، هه‌مومان له‌گه‌ڵ ڕووداوەکانی ئەوسا ژیاوین، وتاره‌كانیان زۆر شه‌عبه‌وی و پۆپۆلیستی بوون، هیچ پڕۆژه‌یه‌كیان تێدا نه‌بوو، ته‌نیا هاندانی خه‌ڵك بوو. له‌وكاته‌دا هه‌ردوو حزبی ئیسلامی كوردستان؛ یه‌كگرتوو و كۆمه‌ڵ، چوونه‌ پاڵ بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان. له‌ راستیدا چوونه‌ پاڵێكی هه‌لپه‌رستانه‌ بوو، واته‌ پێیان وابوو كه‌ ئیتر وه‌ك چۆن ئیسلامییه‌كانی وڵاتانی عه‌ره‌بی چوونه‌ پاڵ عه‌لمانیه‌كان و حكوومه‌تیان رووخاند، ئێستا له‌ سلێمانیشدا هه‌مان شت ڕووده‌داتەوە. ئه‌م شێوازە تا 2011 به‌ فراوانی له‌ فه‌یسبووك ،‌ یوتیوب ،‌ ته‌له‌فزیۆن و ڕۆژنامه‌كاندا به‌كار ده‌هێندرا. ئێستا‌ یوتیوب به‌كارده‌هێندرێ بۆ نیشاندانی ئه‌و پارچه‌ ڤیدیۆیانه‌ی كه‌ ئه‌وان ده‌ستكاریان كردووه‌، یان بۆ داڕشتنی جنێو یان داشۆرینی كه‌سێك. گه‌نجێك یان پیره‌مێردێك دێنن له‌ بارودۆخێكی دیاریكراودا، به‌ بێ پند و پێناو جنێو ده‌هۆنێته‌وه‌ بۆ سه‌ركرده‌یه‌ك، یان بۆ حزبێك و بۆ كه‌سێك. دوایی دێن له‌ یوتیوب دایده‌نێن، ئینجا له‌ فه‌یسبووك و تۆڕه‌كانی كۆمه‌ڵایه‌تیدا به‌ فراوانی نیشانی خه‌ڵكی ده‌ده‌ن. ئه‌مه‌ شێوه‌یه‌كی زۆر تۆقێنه‌ری به‌كارهێنانی تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌، بۆ لێدانی سیاسی و بۆ به‌گژ یه‌كداكردنی خه‌ڵك.
ته‌عریفی حزبی گۆڕان بریتییه‌ له‌و بزوتنه‌وه‌ توندوتیژه‌ی كه‌ له‌سه‌ر ئه‌م چه‌مك و ئه‌م په‌روه‌رده‌یه‌ی كه‌ ئاماژه‌م پێكرد دامه‌زراوه‌. ئه‌م حزبه‌ هیچ ڕوانگه‌یه‌كی دیاریكراوی نییه‌ بۆ چاكسازی، هیچ مۆدێله‌كی حكوومه‌تیی قه‌بوڵ نییه‌. هه‌ندێ جار كه‌ ناچار ده‌بێ مۆدێله‌كانی خۆی پێشكه‌ش بكات، دووفاقیه‌كی زۆری تێدا بەدی دەکرێت. بۆ نمونه‌: ئه‌م دواییانه به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو دنیا،‌ ده‌یگوت ئه‌گه‌ر سه‌رۆك له‌ لایه‌ن خه‌ڵكه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرێ، ده‌بێ كه‌مترین ده‌سته‌ڵاتی هه‌بێ. ئه‌گه‌ر له‌ناو په‌رله‌مانه‌وه‌ هه‌لبژێردرێ، ده‌بێ زۆرترین ده‌سته‌ڵاتی هه‌بێ. له‌ كاتێكدا له‌ هه‌موو دنیا و به‌ یاسا سه‌رۆكێك گه‌ل هه‌ڵیببژێرێ دەبێ‌ ده‌سته‌ڵاتی زۆر هه‌بێ. له‌ هه‌مان كاتدا سه‌رۆكێك له‌ناو په‌رله‌مان هه‌ڵده‌بژێردێ كه‌ ته‌شریفاتی بێت. ئه‌مه‌ یه‌كێك له‌ بیرناکۆکەکانی ئه‌م دواییه‌ی حزبی گۆڕانه‌.
گۆڕان دوای ئه‌وه‌ی له‌ 2015 ده‌نگێكی باشی به‌ده‌ستهێنا و پێگه‌ی حزبی دووه‌می وه‌رگرت، ویستی به‌ توندوتیژی له‌ سلێمانی داموده‌زگه‌ی حكوومه‌ت وه‌رگرێ. له‌ پارێزگاره‌وه‌ ده‌ستیپێكرد تا ده‌گاته‌ به‌ڕێوه‌به‌ری شاره‌كانی تر. یه‌كێتی نیشتمانی به‌و مێژووی كه‌ هه‌یه‌تی، به‌ هه‌بوونی هێزی عه‌سكه‌ری و ئه‌منی و مالیی له‌ به‌رانبه‌ر گۆڕان ڕاوه‌ستا و سه‌ركردایه‌تی ناوچه‌كه‌یان راده‌ست نه‌كردن. سه‌ره‌نجام هەردوو لایەن پێكهاتن كه‌ گۆڕان له‌ ناوچه‌ی سلێمانیدا ده‌وری حزبی دووه‌م ببینێ. له ساڵی‌ 2014 دا، دوای هاتنی داعش و دروست بوونی كابینه‌ی بنكه‌فراوانی حكوومه‌ت، كه‌ له‌ هه‌موو حزبه‌كانی ناو په‌رله‌مان پێكهات، گۆڕان پێگه‌یه‌كی فراوانی له‌ په‌رله‌مانی كوردستان و عێراقی پێدرا، له‌ حكوومه‌تی کوردستانیش به‌هه‌مان شێوه‌.
پاش ساڵیك كاركردن له‌ناو حكوومه‌تدا، گۆڕان شێوازی فه‌وزه‌وییه‌تی خۆی نیشان دایه‌وه‌. نه‌یتوانی نه‌ په‌رله‌مان به‌ڕێوه‌ به‌رێ و نه‌ توانی له‌ حكوومه‌تدا به‌شدارێكی باش بێ، نه‌ یتوانی ئه‌و داموده‌زگه‌ حكوومه‌تیانه‌‌ی كه‌ ئه‌وان ده‌ستیان له‌ به‌ڕێوه‌بردنیدا هه‌ی،‌ كاری باش پیشكه‌ش بكه‌ن. له‌ مانگی حوزەیرانی ساڵی2015دا، گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ فه‌یزێكی نوێی توندوتیژی كه‌ له‌ 2011دا و له‌ مانگی شوباتدا تاقیان كردبۆ‌‌وه‌. قۆناخی ئه‌م جاره‌ له‌كاتێكدایه‌ كه‌ داعش چه‌ند ده‌ كیلۆمه‌ترێك له‌ شاره‌ سەرەکییەكانەوە دووره‌، پێشمه‌رگه‌ له‌ به‌رگریكردندایه‌، كوردستان له‌ هاوپه‌یمانێتییه‌كی نێوده‌وڵه‌تیدایه‌، ئابڵوقه‌ی ئابووری له‌سه‌ر كوردستانه‌ و ئێمه‌ پێویستمان بە یه‌كپارچه‌یی و یه‌كڕیزی میلله‌ته‌كەمانە، بۆ ئه‌وه‌ی پێشمه‌رگه‌ بتوانێ به‌رگری بكات. له‌م كاته‌دا گۆڕان په‌رله‌مانی كوردستانی كرده‌ به‌رده‌ركی سه‌رای سلێمانی، ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 2011 و له‌ مانگی شوباتدا كردی، گواستیه‌وه‌ بۆناو په‌رله‌مان. هیچ پره‌نسیپێكی نه‌هێشته‌وه‌ کە نەیخاتە بەر پەلاماری تێكدانی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی و حكوومه‌تی.
ئه‌وه‌ی گۆڕان لە ناوەڕاستی ساڵی 2015 دا كردی، به‌رهه‌می فكریی سه‌ركرده‌یه‌كی فه‌وزه‌وییه‌ كه‌ جیا له‌ تۆڵه‌ كردنه‌وه‌ و سزادان، بیر له‌ هیچ ڕێگایەکی سیاسی تر ناكاته‌وه‌. سزای هاوكاره‌كانی خۆی ده‌دات، سزای نه‌یاره‌كانی خۆی و سزای كۆمه‌ڵگه‌ش ده‌دات. له‌ كۆتاییدا له‌ هیچ قۆناخێكدا ئاماده‌ نییه‌ قسه‌ بۆ خه‌ڵك بكات و بڵێ بۆچی ئەو‌ وایکرد. تا ئه‌م ساته‌ وه‌خته‌ نه‌وشیروان به‌و شێوه‌یه‌ قسه‌ ده‌كات، به‌و شێوه‌یه‌ش كار ده‌كات. ئامانجی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان كه‌ حزبی نه‌وشیروان مسته‌فایه‌، به‌ غه‌یری ئه‌مه‌ شتێكی دیكه‌ی لێ ناخوێندرێته‌وه‌. دوا به‌ڵگه‌ نامه‌ی ئاژانسی پاراستنی كوردستان بڵاویكردۆته‌وه‌، له‌ كاتی دروستكردنی ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ی نوێدا، ئه‌و تۆماره‌ ڤیدیۆییە له‌ كۆبوونه‌وه‌ی سه‌ركردایه‌تی گۆڕاندا،‌ نه‌وشیروان به‌ توندترین شێوه‌ باسی نه‌یاره‌ سیاسییه‌كانی خۆی ده‌كات. وه‌ك لێكهه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حكوومه‌ت، په‌لاماردانی نوێنه‌ری ده‌وڵه‌تان له‌ هه‌رێم، ترساندنی كۆمپانیاكانی نه‌وت. له‌وانه‌یه‌ ئه‌گه‌ر توانیبایان ئه‌و کارانه‌ بكه‌ن ئه‌وا ڕه‌فتاری دیكه‌شی به‌دوادا ده‌هات،بۆ نمونە تیرۆركردنی كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كانی كوردستان و شێوازه‌كانی دیكه‌ی توندوتیژی ڕوویاندەدا.
​لێدانی توڕاسی بارزانی و دەرکردنی پارتی دیموکڕاتی کوردستان

له‌ مانگی حوزه‌یرانی 2015و،‌ توندوتیژیی له‌ ناوچه‌ی سلێمانی ده‌ستیپێكرده‌وه. ئه‌مجاره‌یان زۆر توندتر بوو له‌ ساڵانی 2003 تا 2008، هه‌روه‌ها زۆر تێکدەرتر بوون له‌ تەنگژەکەی ساڵی2011. له‌ قۆناغی ئه‌مجاره‌یدا، ئامانج ته‌نیا پارتی دیموكراتی كوردستان و بنه‌ماڵه‌ی بارزانی بوو. نه‌وشیروان ئه‌م دووانه‌ی كردوون به‌ ئامانجی تایبه‌تی خۆی. پێیوایه‌ ناوچه‌ی سلێمانی سه‌ره‌نجام بۆ ئه‌وه‌، توڕاسی تاڵه‌بانی رووخاندووه‌ و هه‌ر كاتێك بیه‌وێ ده‌توانێ داگیری بكات، بۆیه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ ماوه‌ته‌وه و بیشكێنێ و ده‌ریبكات پارتی و بنه‌ماڵه‌ی بارزانییه‌.
له‌م ده‌ ساڵه‌ی دواییدا ڕق و كینه‌ و ناشیرن نیشاندانی پارتی و بنه‌ماڵه‌ی بارزانی و شه‌خسی مه‌سعوود بارزانی، به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌وتۆ له‌ لایه‌ن بزوتنه‌وه‌ی نه‌وشیروان كاری له‌سه‌ر كراوه‌، كه‌ له‌ راستیدا پارتی نه‌ك وه‌ك حزب و بارزانی نه‌ك وه‌ك سه‌ركرده‌یه‌ك، به‌ڵكو وه‌كو كاست یان توێژێكی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ له‌ ڕووی دینی و نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌ به‌ كه‌م بزاندرێ و ده‌بێ له‌ناو ببردرێ، ته‌عریفی بۆ كراوه‌. بۆیه‌ پارتی بوون و لایه‌نگری بارزانی بوون به‌ تاوان و سوكایه‌تییه‌كی گه‌وره‌ داده‌ندرێ، له‌ناو ئه‌و پانتاییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ی كه‌ نه‌وشیروان كاری له‌سه‌ر ده‌كات. له‌ ده‌ربڕین و نوسینه‌كانیشیاندا له‌ لای گه‌نجان و ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ بیرمه‌ندی خۆیانی ده‌زانن به‌ ئاشكرا دیاره‌. له‌ مێژوودا هه‌موو رێكخراوێكی توندڕۆ، ئامانجێكی كۆمه‌ڵایه‌تی بۆخۆی دیاری ده‌كات. بۆ نمونه‌ نازییه‌كان له‌ناوبردنی جوویان به‌ ئامانج گرت، حزبی به‌عس له‌ناوبردنی كورد و شیعه‌ی به‌ ئامانج گرتبوو، داعش له‌ناوبردنی ئیزیدی و شیعه‌ی زۆرتر وه‌ك ئامانج دیاری كردووه‌. ئه‌گه‌ریش لێكۆڵینه‌وه‌ بكه‌ین له‌هه‌ر وڵاته‌ به‌ شێوه‌ی تایبه‌تی خۆیان، توندڕۆكان ئامانج بۆخۆیان دیاری ده‌كه‌ن.
له‌ ناو كوردستاندا بزوتنەوەی گۆڕانی نه‌وشیروان، لێدانی توڕاسی بارزانی مستەفا، شەخسی مەسعود بارزانی، بۆخۆی كردووه‌ به‌ ئامانجی كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌ك سیاسی به‌ ته‌نیا. ئه‌مه‌شیان ده‌بێ هه‌ڵوێسته‌ی له‌سه‌ر بكرێ و تێیبگه‌ین.
ئه‌گه‌ر وردبینەوە، نه‌وشیروان له‌ كاتی ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ دروست كردندا، جیا له‌ مێژووی بزوتنه‌وه‌ی ماویستی، هه‌ڵوه‌شانەوەی ده‌وڵه‌تانی ئه‌ورووپای شه‌رقی كردبوو به‌ مۆدێلی خۆی. بۆ نمونه‌ جارێك ده‌یگوت بزوتنه‌وه‌ی ئێمه‌ بزوتنه‌وه‌یه‌كی مۆر واتا له‌سه‌ر شێوازی ئه‌و ره‌نگانه‌یه‌ كه‌ له‌ ئه‌ورووپای شه‌رقی به‌كار هاتوون، یان نارنجیه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ئۆكرانیا به‌كارده‌هات، یان به‌ مۆم و... هتد، بۆیه‌ له‌ شیعار و په‌رچه‌مه‌كانیاندا مۆم و نارنجی و مۆر و ره‌نگه‌كانی دیكه‌ زۆر به‌ ئاسانی كۆپی كراون و مه‌به‌ستیش لێی ئه‌وه‌یه‌، كه‌ بڵێن ئێمه‌ وه‌ك جیهانی ئێستای پێشكه‌وتووین. هه‌میشه‌ شتی هاوبه‌ش له‌ نێوان توندڕۆكاندا زۆره‌. ئه‌گه‌ر ئێستا داعش هه‌موو توندڕۆكانی ناو فكری سیاسی له‌ ناوچه‌ ئیسلامیه‌كاندا بۆخۆی رابكێشێ، چ ئیخوان بێ یان ئه‌لقائیده‌ یان شێوازی دیكه‌ی ئه‌نسار و ئه‌و شتانه‌ بن، هه‌موویان ده‌ڕۆن و ده‌بن به‌ داعش. ئه‌مه‌ له‌ناو جوغز و فكری ئیسلامیدا. له‌ناو جوغز و فكری غه‌یره‌ ئیسلامیدا، نه‌وشیروان ده‌رگای بۆ هه‌موو توندڕۆكانی كوردستان ئه‌وانه‌ی كه‌ ئاماده‌ی په‌رلاماردانن كردۆته‌وه‌، له‌ ڕاگه‌یاندنه‌وه‌ بگره‌ تا خۆپیشاندانه‌كان و ده‌گاته‌ ناو په‌رله‌مان و حكوومه‌تی. ئه‌گه‌ر سه‌نج بده‌ینه‌ ئه‌و ئه‌ندام په‌رله‌مانانه‌‌ی كه‌ نه‌وشیروان دایناون، هه‌ندێ گه‌نجی تێدایه‌ كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك وه‌ك ئه‌ندام په‌رله‌مان ته‌عریف ناكرێ، به‌ڵكو كه‌ دێته‌ په‌رله‌مان رێك وه‌ك ئه‌و گه‌نجه‌ په‌لامارده‌رانه‌ هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كات كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی په‌رله‌مانه‌ن. له‌ دوا ڤیدیۆیدا نه‌وشیروان ده‌ڵێ: ئه‌گه‌ر ئه‌وان له‌ عه‌بدوڵای مه‌لا نوری، ئه‌و گه‌نجه‌ی كه‌ به‌رده‌وام له‌ناو هۆلی په‌رله‌مان پشێوی ده‌نایه‌وه‌ ده‌ترسێن، مه‌به‌ستی پارتی و بارزانییه‌، ئه‌وا له‌ ئێستادا من 24 عه‌بدوڵای مه‌لا نوریم بۆ ناردوون. واته‌ هه‌ر 24 ئه‌ندام په‌رله‌مانی كه‌ ئێستا گۆران ناردونی له‌ تیپی عه‌بدوڵای مه‌لا نورین. له‌ ڕووی توندوتیژییه‌وه‌ ئه‌گه‌ر گوێ له‌ قسه‌كانی ناو گرته‌ ڤیدیۆكه‌ی نه‌وشیروان بگرین، ئه‌و سوكایه‌تی و جنێوانه‌ی كه‌ به‌ سه‌ركرده‌ كۆنه‌كانی یه‌كێتی له‌ ژن و پیاو ده‌یدات، یان به‌ سه‌ركرده‌كانی ئیداره‌ی كه‌ركووك ده‌یدات، ‌ ئه‌و كه‌سایه‌تیانه‌ی كه‌ له‌وێدا ناویان ده‌هێنێ، به‌ قسه‌ی زۆر سووك و تۆمه‌تی زۆر سوك له‌ناو كۆبونه‌وه‌ی سه‌ركردایه‌تیدا باسیان ده‌كات. وشەی زبر، سوکایەتی و جنێوی ڕووت، بەشێکی دیکەی کەسایەتی پەلاماردەری نەوشیروان بستەفایە. هەموو توندڕۆکان بە شێوەی جیاجیا، زمان وەک چەکی ڕووخێنەر بەکاردێنن. بەڵگە ڤیدیۆییەکانی سەدام حوسێن، کە لەکاتی پاکتاوکردنی نەیارەکانی خۆی لە ١٩٧٩، لە ناو کۆنگرەی حزبەکەیدا کردوونی، ئەوکاتەی هەندێک لە نەیارە قوربانییەکانی دەهێنا و لە بارێکی دەروونی ڕووخاودا ، لە بەرامبەر لایەنگرانی خۆی ئیعتڕافی لێوەردەگرتن، لە کردارە سیاسیی و فکرییەکانی نەوشیروان مستەفا دەچێت. ئەگەر سەدام حوسێن لە ناو حزبەکەی خۆیدا، نەیارەکانی دەخستە ژێر ئیعتراف کردن و دوایی بە قاچ و دەست شکاندنیان، کۆتایی بە ژیانیان دەهێنا، نەوشیروانیش هاوڕێکانی خۆی دەخستە زیندان و ئیعتڕافی لێوەردەگرتن و بە تەور بەدەستی خۆی، پارچە پارچەی دەکردن. کەواتە توندڕۆکان زەمینەی سەرهەڵدانی دیکتاتۆرەکانن. نموونە کۆمەڵایەتییەکان هەمیشە لە یەکدی دەچن.
سه‌رنج راكێش له‌ودا‌یه كه‌ سه‌ركردایه‌تییه‌كی دروست كردووه‌، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك موناقه‌شه‌ی شێوازه‌كانی ده‌ربرینی نه‌وشیروان مسته‌فا ناكه‌ن. ئه‌مه‌ش یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی سه‌ركرده‌ توندڕۆكانه‌. ئێستا ورده‌ ورده‌ له‌ میدیادا كه‌سانێك ده‌رده‌كه‌ون، ده‌ڵێن نه‌وشیروان مسته‌فا سه‌ركرده‌ی حزبی نییه‌ به‌ڵكو عه‌لامه‌یه‌، داهێنه‌ره‌، نووسه‌ره و‌ موفكیره‌. ئه‌و ناوانه‌ی بۆ رێز ده‌كه‌ن و ده‌یانه‌وێ قودسیه‌ت و رێزی تایبه‌تی خۆیانی پێ بده‌ن. نه‌وشیروان مسته‌فا جیا له‌ میدیا، بواری ڕۆشنبیریش به‌كار ده‌هێنێ. ژماره‌یه‌ك ڕۆشنبیری تایبه‌تی خۆی دروست كردوه‌، زۆر گرنگیان پێ ده‌دات و قسه‌كانیان بە میدیا ده‌گوازێته‌وه‌، كه‌ له‌ ڕاستیدا هه‌مووی قسه‌ی نه‌وشیروان خۆیه‌تی. هه‌ركاتێكیش ئه‌وانه‌ نه‌گونجانێكیان له‌گه‌ل نه‌وشیروان هه‌بێ، به‌ خێرایی سوك ده‌كرێن، داده‌شۆردرێن و له‌ناو ده‌بردرێن. ئێستا پێوه‌ر له‌ زۆنی سەوزدا بۆته‌ ئه‌وه‌، كا‌ كێ و كام نووسه‌ر له‌گه‌ڵ نه‌وشیرواندا بێت، لایه‌نگر‌ی بۆ ئه‌و بێ، له‌ ڕووی مه‌زاجیشه‌وه‌ نه‌وشیروان كه‌یفی پێ بێ، ئه‌وه‌ به‌رز ده‌كرێته‌وه‌ و ناودار ده‌كرێ، له‌ میدیاكانی گۆڕان و ناو خه‌ڵكیشدا پێی ده‌گوترێ ڕۆشنبیری به‌رز و ژماره‌ یه‌ك.
ئه‌م شێوازی په‌لاماردانه‌ كه‌ نه‌تیجه‌ی قۆستنه‌وه‌ی پشێوی ناو كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستانه‌، ترسناکترین فتیلی شه‌ڕی ناوخۆیه‌ كه‌ نه‌وشیروان به‌كاری دێنی. ئه‌گه‌ر ده‌رفه‌تی هه‌بێ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ قه‌ڵادزێ ، سلێمانی ، هه‌ڵه‌بجه‌ و گه‌رمیان به‌رانبه‌ر به‌ باره‌گاكانی پارتی كردی، ئه‌وا‌ ده‌یكاته‌ جه‌نگ به‌رانبه‌ر به‌ هه‌موو حزبه‌كان. ئه‌وە له‌ میژووی هه‌موو حزبه‌ توندڕۆكاندا هه‌یه‌. نه‌وشیروان ده‌یوێت دوو كه‌سایه‌تی كاریزماداری كوردستان به‌ خێرایی بشكینێت و له‌ناویان ببات. یه‌كیان جه‌لال تاڵه‌بانی و دوومیشیان مه‌سعوود بارزانییه‌. دوای ئه‌وه‌ی له‌ سلێمانی یه‌كێتی و مام جه‌لال، به‌ره‌نگاری نه‌وشیروان بوونه‌وه‌، ئینجا مام جه‌لال نه‌خۆش كه‌وت، ئیتر نه‌وشیروان ڕووی قسه‌ی كردۆته‌ بارزانی و ته‌نیا بارزانی كردووه‌ به‌ هه‌ده‌فی خۆی بۆ له‌ناوبردنی. له‌و ڕووه‌وه‌ هه‌موو توڕاسی ده‌ ساڵه‌ی خۆی، ئه‌و خه‌ڵك و په‌روه‌رده‌ و چه‌مكانه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی به‌كاردێنێ. ئەو نه‌ك وه‌ك سیاسەتمەدارێ‌كی بیروڕا جیاواز هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ بارزانی ده‌كات، به‌ڵكو بارزانی وه‌ك سەرکردەی توێژێكی كۆمه‌ڵایه‌تی (مێژووی بارزانییەکان)و به‌ڵایه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی(پارتی) وه‌ك غه‌زه‌بێك بۆ ئه‌م وڵاته‌ ته‌عریف كردووه‌. هه‌ده‌فیشی ته‌نیا له‌ناوبردنه‌، نه‌ك چاكسازی.
ئه‌گه‌ر نمونه‌ بێنمه‌وه‌ بۆ ئه‌و بۆچوونەم كه‌ گۆڕان ئامانجی به‌ڕێوه‌بردنی حكوومه‌ت نییه‌، ده‌بینین كاتێك په‌رله‌مان كه‌وته‌ به‌رده‌ستی ئه‌وان، كردیان به‌ بێئارامترین و پشێوترین شوێنی ناو هه‌رێمی كوردستان. كه‌ له‌ په‌رله‌مانی عێراق جێگری سه‌رۆكیان ده‌ست كه‌وت، جموجۆڵی كوردیان له‌ به‌غدا په‌ك خس. كه‌ هاتنه‌ ناو حكوومه‌تی هه‌رێم،‌ بۆ ماوه‌ی دوو ساڵ‌ ئه‌م حكوومه‌ته‌یان ئیفلیج كرد، واته‌ كابینه‌یان وا لێكرد كه‌ نه‌توانێ به‌ ئاسانی كۆبێته‌وه‌ و كاره‌كانی خۆی نه‌كات. له‌ كاروباری داراییدا كه‌ وه‌زیر سه‌ر به‌ گۆڕان بوو، ته‌نیا كاری كار شكێنی بوو. له‌ ماوه‌ی ئه‌و دوو ساڵه‌دا، له‌ په‌رله‌مان و حكوومه‌ت هیچ پڕۆژه‌یه‌كیان ده‌رنه‌خستووه‌ بۆ چاكسازی ببێ، یان بۆ باشتركردنی بارودۆخ، یان مۆدیلێ‌كی دیكه‌ی به‌ڕێوه‌بردنی ده‌سته‌ڵات نیشان بده‌ن‌. ئه‌گه‌ر من ته‌عریفێكی ئه‌م ئایدیۆلۆژیایه‌ی نه‌وشیروان بكه‌م؛ بریتییه‌ له‌ حاڵه‌تێک كه‌ له‌ناو بزوتنه‌وه‌ی سیاسی هه‌ندێك له‌ میلله‌تاندا، له ناو‌ باردۆخی سیاسی و كۆمه‌ڵایه‌تی ئه‌و میلله‌تاند سه‌رهه‌ڵده‌دات. ئه‌وانه‌ش بریتیین‌ له‌ كه‌سایه‌تییه‌ سیاسییه‌كانی توندوتیژ، كه‌ جێگه‌ و پێگه‌ی تایبه‌تییان له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا هه‌یه‌. ئه‌و پێگه‌یه‌ به‌كاردێنن بۆ ئه‌وه‌ی خۆیان به‌هێزتر بكه‌ن. سه‌ره‌نجام بیروباوه‌ڕی توندڕۆیانه‌ی خۆیان ده‌گوازنه‌وه‌ بۆ ناو كۆمه‌ڵگه‌، بزوتنه‌وه‌یه‌كی له‌سه‌ر دروست ده‌كه‌ن، ئەگەر بتوانن حكوومه‌ت داگیردەکەن. نه‌وشیروان بزوتنه‌ویە‌ک‌ی بە په‌روه‌رده‌ی شه‌عبه‌وی و توندوتیژ و په‌لامارده‌ر، بۆ جیلی نوێ و بۆ لایه‌نگره‌كانی خۆی دروست كردووه‌. میدیایه‌كی به‌هێزی بۆ دامه‌زراندووه‌، خۆی عه‌زل كردووه‌ و پابه‌ند نییه‌ به‌ هیچ قانون و داب و نه‌ریتێكی و سیاسی كۆمه‌ڵایه‌تی. كاتێك كه‌ فه‌رمان به‌ لایه‌نگرانی خۆی ده‌دات، له‌ په‌لاماردانی میدیاییه‌وه‌ بگره‌ تا په‌لامار و سوتاندنی ده‌زگاكان، هه‌وڵی تیرۆركردن، سوكایه‌تی كردن، هیچ سنورێك بۆخۆی دانانێت. نه‌وشیروان وه‌ك زۆر له‌ سه‌ركرده‌ توندڕۆكان، بارودۆخێكی ده‌روونی هاوسه‌نگی نییه‌. مێژووی نه‌و‌شیروان له‌ توندوتیژی و توڕه‌یی، تۆڵه‌كردنه‌وه‌، ده‌ستره‌شی، حقد و رق هه‌ڵگرتن، ته‌سفیه‌كردن و له‌ناوبردنی موخالیفه‌كانی خۆیدا، مێژوویه‌كی نوسراو و بیستراو و بیندراوی روونی هه‌یه‌. بۆیه‌ ره‌فتاری هیچ كه‌سێك، با سه‌ركرده‌یه‌كی سیاسیش بێ، دوور نییه‌ له‌ باری ده‌روونی و خواسته‌كانی ناو ناخی. شه‌خسیه‌تی نه‌وشیروان لە تیپێكی شڵه‌ژاوه‌، تۆڵه‌كه‌ره‌وه‌یه،‌ زۆر تونده‌، هه‌ڵچو و دابڕاوه‌ له‌ یەک كاتدا. ئه‌مانه‌ هه‌مووی له‌ناو بزوتنه‌وه‌ی سیاسیدا ڕەنگدەداتەوە. ئه‌مانه‌ وایانكردووه‌ كه‌ نه‌وشیروان، ته‌نیا جووڵه‌ بۆ داشۆرین و له‌ناوبردنی كه‌سانی نه‌یاری خۆی ده‌كات. هیچ ئه‌لته‌رناتیڤێكی نییه‌، بۆیە كاتێك كه‌ فرسه‌تی كه‌وته‌ ده‌ست نه‌یتوانی هیچ پێشكه‌ش بكات. هه‌ركاتێك كه‌ نه‌وشیروان ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ دروست ده‌كات، هیچ ئامانجێك بۆ ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌كه‌ دیاری ناكات. ئه‌گه‌ر له‌ شیعاره‌كانی بكۆڵینه‌وه‌ كۆتاییه‌كه‌ی هیچه‌. واته‌ هیچ كێشه‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی و ئیداری چاره‌سه‌ر ناكات. ئه‌گه‌ر شی بكه‌یه‌وه‌، ده‌بینین ته‌ناقزێكی روون هه‌یه‌ و ده‌بێ وازی لێ بێنی.
ئه‌مه‌ قه‌ده‌ری هه‌ندێك میلله‌ته‌، به‌ده‌ست هه‌ندێك له حاڵه‌تی‌ سه‌ركرده‌یی كه‌ له‌ ناویاندا هه‌ڵده‌كه‌وێ. ئه‌وانه‌ له‌ مێژوودا، له‌ناو هه‌ندێك له‌ میلله‌تان، كاره‌ساتی گه‌وره‌یان به‌سه‌ر میلله‌تی خۆیاندا هێناوه‌. ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ رووسه‌كان بپرسین، كه‌ كه‌سێكی وه‌ك ستالین چۆن هاته‌ سه‌ركردایه‌تی حزبی كۆمۆ‌نیستی ئه‌و وڵاته‌ و سه‌رۆكایه‌تی وەرگرت، دوایی ئه‌و كاره‌ساته‌ گه‌وره‌ی، به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی سۆڤیه‌تی كۆن هێنا؟ ده‌بی ته‌نیا بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ بارودۆخی تایبه‌تی ژیانی ستالین، باری ده‌رونی و ئه‌و شێوازانه‌ی به‌كاریده‌هێنا. كاتێك له‌ ئه‌ڵمانه‌كان بپرسی هیتله‌ر چۆن سه‌ری هه‌ڵدا؟ چۆن ئه‌و وڵاته‌ی توشی جه‌نگی جیهانیی دووه‌م كرد؟ چۆن بڕیاری بۆ له‌ناوبردنی جوله‌كه‌ ده‌دا؟ چۆن زانا و كه‌سایه‌تییه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ی ده‌كوشتن؟ نه‌خۆشه‌كانی بۆ ده‌سوتاندن؟ جولەکەی بۆ ده‌سوتاندن؟ سه‌ربازی دیلی بۆ له‌ كوره‌خانه‌كاندا ده‌كردنە خه‌ڵوز؟ هیچ وه‌ڵامێكیان نییه‌، ته‌نیا ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ بارودۆخی ده‌رونی و په‌روه‌رده‌یی هیتله‌ر لەناو کەشی سیاسیی ئەڵمانیا. ئەوحزبێکی دامەزراند و ڕوانگاكانی خۆی گواسته‌وه‌ بۆ ناو بزوتنه‌وه‌ی سیاسی. هه‌روه‌ها ماو له‌ چین و پۆلپۆت له‌ كه‌مبۆدیا هەروا بوون. پۆلپۆت له‌ كه‌مبۆدیا به‌ شێوه‌یه‌ی نه‌وشیروان مسته‌فا گه‌یشته‌ سه‌رۆكایه‌تی وڵات. ئینجا له‌ سێ ملیۆن دانیشتووی كه‌مبۆدیای ئه‌وكات، یه‌ك ملیۆن و نیوی كوشت. دواجار خۆی له‌ ژێر دارێكدا به‌ ته‌نیا مرد و كه‌س نه‌بوو بیشارێته‌وه‌.ئەو‌ هیچ وه‌ڵام و نوسین و لێكدانه‌وه‌یه‌كی بۆ كرداره‌كانی خۆی نه‌بوو. قه‌زافی هه‌روا، سه‌ددام حوسێن له‌ عێراقی عه‌ره‌بیدا هه‌روا بوو.
نمونه‌ زۆرن. ئێمه‌ پێویستە نه‌وشیروان مسته‌فا بخه‌ینه‌ ناو ریزی،‌ ئه‌و حاڵه‌تانه‌ی كه‌ له‌ ژیانی سیاسی میلله‌تاندا سه‌ر هه‌ڵده‌ده‌ن. ئەوانەی جیا له‌ به‌ڵا، خه‌راپه‌كاری و رووخاندن هیچی دیكه‌یان بۆ وڵات نه‌هێناوە‌. پێویستە له‌سه‌ر ئه‌م حاڵەتە‌ بوه‌ستین و شی بكه‌ینه‌وه‌، ئینجا میلله‌تی خۆمانی لێ تێبگه‌یه‌نین. دیارده‌ی نه‌وشیروان دیارده‌یه‌كی ترسناكه‌، ده‌بێ ڕۆشه‌نگه‌ریی له‌سه‌ر بكرێ، تا دەردەکەوێت و دەناسرێت. ئەوسا بە ئاسانی بەلاوەدەندرێت.