هەوڵێک بۆ تێگەیشتن لە بنەما سەرەکییەکانی ستڕاتیژیی سەربەخۆیی کوردستان

سەرۆ قادر
هەوڵێک بۆ تێگەیشتن لە بنەما سەرەکییەکانی ستڕاتیژیی سەربەخۆیی کوردستان


گفتوگۆی شەماڵ بۆکانی
-ئاخۆ دیپلۆماسیەتی کورد لەم چەند ساڵەدا توانیویەتی پستیوانی بۆ کورد دەستەبەربکات؟
*ئەگەر ئێمە باکوری کوردستانی لێ دەرکەین، پەکەک لەبەر توندڕەوی خۆی لە کۆتای نەوەتەکانی سەدەی رابردوو، بەداخەوە کە وایکرد ناوی بچێتە ناو لیستی تیرۆر، وایکرد کە هاوکاری نێودەوڵەتی بۆ باکور کەم بێتەوە گەر ئەوەی لێ دەرکەین، هەرسێ بەشەکەی تری کوردستان، باشوری کوردستان کە دوڵەتێکی ئەمری واقعی لێیە بەناوی هەرێمی کوردستان، رۆژهەڵاتی کوردستان شۆڕش و چالاکی بەرچاوی هەیە. رۆژئاوای کوردستان کە شەڕی ناوخۆی سوریاو باردوخی ناوچەکە دەرفەتی پێ دا کە ناوچەکانیان بكەویتە ژێردەست بە گشتی لە ژێر لوتفو میهرەبانی نێودەوڵەتیدانەو بەردەوامیشن، بەلانی کەم پێیان دوترێت کە ئێوە میللەتێکی حەق خوازن، مافتان خوراوەو یاساکانی نێودەوڵەتی زوڵمتان لێ دەکات. ئێوه‌ دەبێ هاریکاری بکرێن بە ڕێگای قانونی و بە ئاشتیانە، وە به‌ هاوکاری نێودەولەتی بە گونجان لەگەڵ داهاتوی دیموکرات بۆ جیهان، بە هەبونی هەڵوێست و سەنگەری بەردەوامتان بەرامبەر بە توندرۆیه، سیاسی و دینی و نەژادی، وە بەبەژداری کاریگه‌رتان لە قەڵاجۆکردنی تیرۆر، بەو هەموو پێناسانەی کە پێمان دەڵێن کە ئێوە لە هەموو بواریکدا چالاکن و جێی متمانەن. میللەتێکن بۆ ئەوە ئەبن لە نێو خێزانی نێودەوڵەتی دەوڵەتاندا، دەوڵەتێکی باوه‌ڕپێکراوتان هەبێت، لە داهاتووی جیهاندا دەوڵەتێکی کاریگه‌ر دەبن. وە دەکرێ لە داهاتوودا دەوری پاسەوانێکی ئەمنیشتان هەبێت.
لە ڕاستیدا ئەو نەخشە دیپلۆماسیە بیرۆکەی یەکەمی بۆ بارزانی نەمر دەگەڕێتەوە کە لە شەستەکانەوە بەردەوام هەوڵیدەدا لە جیهان بگەیەنێ کە کیشەی کورد لە ڕاستیدا کێشەی میللەتێکی ماف خوراوە و چارەسەریەکەشی تەنیا بە دیموکراسی و برایەت و بە بەشداری هەمووان دەکرێ، ئەمە ڕێبازی بارزانیە کە مستەفا بارزانی دایناوە بۆتە بنەمای دیموکراسیەتی ئێستای کورد بە گشتی وە جەنابی سەرۆک مەسعود بارزانی دەورێکی کاریگەرو داهێنەرانەی بینی لە قۆناغی نوێی بزوتنەوەی رزگاری خوازی کوردستاندا لە دوای ساڵی (١٩٩١) وە توانی سەرۆکایەتی هەرێمی کوردستان بکات وەکو دەوڵەتێکی ئەمری واقیع بیکاتە شەریک لە هەموو رووداوەکانی ڕۆژهاڵاتی ناوەڕاست، وە بیکاتە شەریکێکی ئەمین لە خێزانی نێودەوڵەتی ئەوەی کە پێدەوترێ (کۆمەڵگای نێودەوڵەتی)، توانی لەگەڵ ستراتیژە بەهێزەکانی جیهان مەبەستم لە ئەمریکا و ئەوروپایە، وە گونجان لەگەڵ ستراتیژیەتی روسیا، هەڵکردنە لەگەڵ ئێران و تورکیا و پێشتر لەگەل سوریا تا (٢٠٠٣) مودارایەک بوو لەگەڵ عێراقیکی دڕ بەناوی سەدام حسین. ئەمانە لە حەقیەقەتدا دیپلۆماسیەتێکی ئاڵۆز و چەند سەرە بەڵام بە ئەهدافی یەکگرتوو هەدەفەکانیشی ئەوە بوون کە:
١-هەرێمی کوردستان پارێزراوبێت.
٢-کورد لە پارچەکانی تر ئیبادە نەکرێ.
٣-بەردەوام پەنجەرەکانی جیهان ئاوەڵا بن بە ڕووی ئەوەی کە کورد دەبێ رۆژێک دەوری حەقیقی خۆی پێ بدرێ.
ئەمەیە وایکردووە کە بارزانی خۆی سەرۆکێکی کاریگەر بێت لە رووداوەکانی ئەم شەرە گەورەی کە لا رۆژهەڵاتی ناوەراستدا دەکرێ، فەرماندەی گەورەترین سوپای بەرەنگاربونەوەی تیرۆرە بە ناوی (پێشمەرگە) وە خاوەنی قسەی بەهێز و کاریگەر و یەکلاکەرەوەیە لە مەسیری پارچەکانی دیکەی کوردستان ئەم قسەیەم بە موبالەغەوە نیە، دیارە لە هەموو مەشهورەتێکی نێودەوڵەتی مەسعود بارزانی ئەچێ دائەنیشێ. بۆ باکور و رۆژهەڵات و رۆژئاوا مەسعود بارزانیە. مەبەستم ئەوە نیە کە مەسەلەکە خۆ سەپاندنە، بۆ کورد نیعمەتێکی گورەیە کە سەرۆکێکی زانای هەیە. هەر بۆیە دەبێ ئێمە ئەو دیپلۆماسیەتە باش تێبگەین، ئەو هێڵە ستراتیژیانەی کوردستان کە مەسعود بارزانی قیادەی دەکا تێبگەین. ستارتیژیەت بریتی نییە لە حەز و ئارەزووی حیزبێک یان سەرکردەیەک. ستراتیژی لە بوونی میللەتاندا واقیعێکە هەیە ڕێو شوێنی دابینکردنی بەرژەوەندی ئەو میللەتە دیارە بە کوێدایە بەڵام سیاسەتمەداری زانای دەوێ کەشفی بکات وە میکانیزمی جێبەجێکردنی بۆ بدۆزێتەوە لە ستراتیژی پاراستنی میللەتاندا شتێک بەناوی عاتەیفە و ئەخلاقی و شەخسی و ئایدۆلۆژی جێی نابێتەوە وە سەرکردە گەورەکان پابه‌ند دەبن بە بەرژەوەندی باڵا چونکە بەرژەوەندی باڵا بونی ئەو میللەتە دابین دەکات، ئەمە ئێستا لە شەڕی داعش و بەشداری نێودەوڵەتی بۆ لیدانی تیرۆری داعش دەبینین گەوره‌یی کورد وە دەوری سەرۆکی کوردستان چەندە کاریگەرو یەکلاکەرەوە دەبینێت. ئەمەیان دەکرێت بە شانازیەو بڵێین بەڵێ دیپلۆماسیەتێکی سەرکەوتومان هەیە. بڵێ کەموکوڕی تێدا نەبێ؟.. با. کەموکوڕی لە ناوخۆیدا نیە؟... لە ناوخۆێشدا هەیە.
-کاتێک باسی دیپلۆماسیەت دەکەین لە ئسوڵی سیاسەتدا دوو پێوەر دەگرینە بەرچاو، لە سیاسەتی دەرەکیدا سیاسەتی کورتخایەن و درێژخایەنمان هەیە. ئایا ئەوانەی جەنابتان باستان کرد دەتوانێ لە درێژخایەندا کاریگەری تایبەتری هەبێت یاخود بەهۆی شەری داعشەوە ئێستا سیاسەتی کورتخایەنە لە سیاسەتی کوردیدا؟.
*ئەوە دەوەستێتە سەر پلانی سەرکردە سیاسیەکان، پاپەندبونیان بە ستراتیژیەتی حەقیقی کوردستان میکانیزمەکەی چۆن دائەرێژن، بە تەئکید هەندێک خاڵ هەنە سەرەکین و درێژخایەنن، دەبێ هەمیشە لەبەر چاوبن. وەکو دابینکردنی سەلامەتی ئابووری بۆ وڵات، دابینکردنی رێگا بۆ تیجارەتی جیهانی، دابینکردنی پەیوەندی باردەوامی هاوڵاتیان بە دەرەوە، دابینکردنی رێگای هاتنی کۆمەکو هاوکاری دەرەوە بۆ پاراستنی کوردستان لەگەڵ کۆمەڵێک خاڵی تر کە هەندێکیان ساڵانە یاخود کەمترن و لە گفتوگۆیەکدا کۆتایان پێ دێ ئەوە پەیوەندی بە ئامانجەکانەوە هەیە. گەر تۆ تەنیا لەسەر هەبوونی باندێکی قاچاخ لە سەر سنوری تورکیا یان ئێران بکەویە گفتوگۆ لەوانەیە لە چەند مانگێکدا ئەو هەدەفە بێتە دی و ئەو بەرنامەیەی کە داتناوە کۆتایدێت. هیوادارم حکومه‌تی ئێمە رۆژێک بگاتە ئەوەی لەسەر سنورەکان ڕێو شوێنی هاتوچۆی تیجاری بە شێوەیەکی قانونی ڕێکو پێک دابنرێت کە هاوڵاتیان لەمەبه‌رو ئەوبەر بێن و بڕۆن و کەس رێگایان لێ نەگرێ و کەس تەقەیان لێ نەکات وە بازاڕی ئەمین هەبێت بۆ کاڵاکانیان بۆ کاریان وە ئاگا لێبونی بەردوامی دەوێت و دەکەوێتە ناو ئەمنیەتی وڵاتەکەوە وە دەبێتە بەشێک لە دابینکردنی کار وە بژێوی بەشێک لە هاوڵاتیان، ده‌کرێت ئاوا تۆ بەرژەوەندی وڵات تەقسیمکەی وە پلانی وڵاتی لەسەر دابڕێژی. ئەوەی ئیستا لە کوردستان هەیەو زۆر گرنگە پاراستنی کوردستانە و گەیشتنە بە سەربەخۆی و ئەمە ستراتیژی درێژخایەنە وە لەمڕۆدا بۆتە قۆناغی یەکەمیش واتا ئێستا ناکرێت بڵێن سەربەخۆی ئاواتێکە هەر دێتە دی. نا دەبێ بڵێن گەیشتینە سەر ئاقاری سەربەخۆیی ئەگەر جیلەکانی پێشتر ئەیان وت هەر دێتە دی ئيمە ئێستا دەیهێنینە دیی دەبێ چاوەڕێ بین سەرکردایتی و سەرۆکی ئێمە بەو حیکمەتە و هەماهەنگیە نێودەوڵەتیەی هەیەتی راگەیاندنی سەربەخۆیی لە چه‌ند مانگی دابێ لە، ساڵی دابی کەمتر زیاتر. واتا دەبێ ئێمە ئەوها باس لە هاتنەدی خاڵی سەرەکی ستراتیژی کوردستان بکەین.
-کاتێک ئێمە دوو ئامانجی کورتخایەن یان درێژخایەن دەگرینە بەر، مەرجە دەبێت هەموو پلان و ئامانجەکانی خۆت بۆ کۆمەڵگا روونکەیەوە؟.
*بە گشتی ئامانجە سیاسەکان دەبێ هاوڵاتیان بیزانن بەڵام لەناو جیبەجێکردن و لەناو پەیوەندیەکاندا بواری نهێنی هەیە و بۆ هەبونی ئەو نهێنیەش تەعریفێک هەیە کە تا جێبەجێکردنی ئامانجەکان زەبری بەرنەکەوێت، بۆیە رێگە بەسەرکردەکان دەدرێ لایەنی نهێنی لە دپلۆماسیەتدا بپارێزن، ئەوان تەقدیری ئەکەن وە گەر رۆژگارێک پێویستبکات ئەو نهێنیە بڵاوبکرێتەوە ئەبیت بڵاوبکرێتەوە وە ئەگەر ئەو نهێنیە زیانی بە وڵات گەیاند سەرکردەکان لەبه‌رامبەر میللەت و پەرلەماندا ئەبێت وەڵام بدەنەوە واتا ئەو تەوازنە دەبێ هەمیشە پارێزراوبێ.
-ئێمە بە لەبەرچاوگرتنی ئەم روونکردنەوەی بەڕێزتان، ئەو کەسانەی کە لە ئۆپۆزسیۆندان و هێشتا نەگەیشتونە دەسەڵات، دەیانزانی بەشێک لەو یاساو رێسایانەی کە لە حکومەتداریدا جیبەجێ دەکرێن هێڵی سورن بەڵام لە کاتی ڕیکلامکردنی حیزبیدا خۆیان ریکلامیان پێوە دەکرد دەیانگوت کە ئێمە بچین ئەوە دەگۆرین ئەوە دەکەین، ئەوانەی کە ئەو ریکلامانە دەکەن بۆ کاتێک کە دەگەنە دەسەڵات و دەگەنە بنبەست بۆ نابێ وەڵامی خەڵک بدەنەوە و کە پییان وایە دەبی هەموو شتێکی سیاسەت روون نەبێت؟.
*لەکاتی هەڵبژاردندا کەفو کوڵی هەڵبژاردن هەیە کاندیدەکان و ئەوانەش کە پروپاگەندە بۆ لیستەکانی خۆیان دەکەن زۆرجار لە سنوری واقیع بینی و راستگۆی دەردەچن وە موبالەغە دەکەن. هەرچەندە هەڵمەتی هەڵبژاردن بە قانون دیاری دەکرێت وە زۆرجار کەسەکان و حیزبەکان سزاش دەدرێن لێرەش حالەتی ئاوا هەبووا، سەرباری ئەوەش راستگۆی لەوکاتەدا دەردەکەوێت کە دێنە سەرکار چەند لەو بەڵێنانەی داویانە ڕاست بووە، وە گەر راست بووە چەند باوەڕیان پێبووە ئێستا وە چەندی دەتوانن جێبەجێ بکەن. هەموو ئەوانە زۆر و کەمی تێدەکەوێت وە خەتەریشی تێدا نییە. گرنگ ئەوەیە ئەو لا باڵه‌ سیاسیەی کە ئێستا لە زۆرینەدایە لە بەرژەوەندی وڵاتەکە بگات و شارەزابێت وە بە تەئکید ئەو پرۆژەیەی خۆی دایدەنێت بۆ ئەو لایەنانەنی لە ژیانی سیاسی وڵات کە قابیلی گۆڕانن حەقی خۆیەتی. بەڵام ئەو پرانسیپانەی که‌ دوورن قابیلی گۆڕان نین چونکە بەرژەوەندی وڵاتی لەسەر بینا ئەکرێت هیچ کەسێک بۆی نییە دەسکاریان بکات ئەمانە تەنیا بە ریفراندۆم و راپرسی گشتی قابیلی دەسکارین بۆ نمونە تێکەڵکردنەوەی پارێزگایەکی کوردستان لەدەست پارێزگارێک و حیزبێکدا نییە وە گەر بیکات بە خیانەت حساب دەکرێت وە گەر وڵات لە تەنگ و چەڵەمەدا نەبێت سەرۆکی وڵات ئەبێت سوپا بجوڵێنێت بۆ ئەوەی بە قانون رێگایان پێ بگرێت. لە کوردستاندا چونکا ئێمە سابیقەی گیانی سیاسیمان زۆر کەمە واتا جیل دوای جیل نەهاتوین جیلێک لە نەوەتو یەکەوە تاکو ئێستا سەرکردایەتی سیاسی دەکات، ئەو جیلەش هەموو حەیاتی خۆی لە بەرەنگاری پێشمەرگایەتیدا بردۆتە سەر وە لە پیشمەرگایەتیشدا هەمیشە ئینسان دادەبرێت لە دونیای مۆدێرن سەرباری ئەوەش ئێستا لە کوردستاندا لە باڵی سەنگبین ئەو باڵە واقیع بینیەیە کە بارزانی سەرکردایەتی دەکات. وە ئەو کەسانەی کە تۆش باستکرد و ئیشارەتت پێکردن ئێمە لەپەرلەماندا لە بزووتنەوەی گۆڕان و کۆمەڵەی ئیسلامیدا بینیمان هەندێکمان لە یەکگرتوودا بینی. بازبازێنی لەمبەر بۆ ئەوبەر لە یەکێتی نێشتیمانیدا بینی وە ئەوەش لە راستیدا نیشانەی بێ تەجروبەی و لاوزی ژیانی سیاسیە لە وڵاتی ئێمەدا سەرەنجام کۆتای دێت بەتایبەتی هەبونی شەڕ لە ناوچەکە وە داخلبونی کوردستان بۆ شەری دیفاکردن لەخۆی وە هەموو ئەو تەنگو چەڵەمانەی کە کوردستانی گرتەوە ئەوە هەمووی باری کوردستانی قورس کردەوە وە باری کۆماڵگاکەی قورسکردوەو بۆتە کۆماڵگایەکی تەنگەژەدار.
-من ئەم پرسیارەم بۆیە هێنایە ئارا چونکا کاتێک باس لە کێشە ناوخۆییەکان دەکەین دەتوانم بڵێم ئاسانترن چونکە لەناو خۆماندایە، بەڵام ئێستاکە کە باس لە دیپلۆماسیەتی دەرەکی هەرێم دەکەین بۆ بەرەو سەربەخۆی و دەوڵەتبوون ئێستا هاتون وەک گەمەیەکی سیاسی گەمە بە دیپلۆماسیەتی کوردی دەکەن لە دەرەوەدا ئەمە زۆر خەتەرناکە ئەمە کێشەیەکی ناوخۆیی نییە بۆچی ئەم ریکلامانەی پێوەدەکەن، سەرکردایەتی کورد چۆن دەتوانێ خۆی ساغکاتەوە لەو ریکلامانە بۆ دونیای دەرەکی؟.
*هیچ کەس ناتوانی لەدەرەوە ئێستا یاری بە دیپلۆماسیەتی کوردستان بکات چونکا دیپلۆماسیەتی کوردستان لە دەرەوە لە دەستی بارزانی و حکومەتی هەرێمی کوردستاندایە وە بە وەزنی خۆی بەڕێوە دەچێ وە ئەوەی کە گوێمان لێ ئەبێت هاتوهاواری سیاسی ناوخۆی کوردستانە لە میدیای کوردستان تێپەڕنابێت شەپۆڵەکانی لە ناو شاری سلێمانی دەرناچێ وە هیچ تەئسیری لەسەر دیپلۆماسیەتی کوردستان لەدەرەوە و لەگەڵ دەوڵەتانی جیهاندا نابێ وە ناتوانن هیچ کارێک بکەن تەنانەت لەگەڵ عێراقیشدا سیاسەتی هەرێمی کوردستان بگۆڕن.
-سیاسەتی ئێستای دیپلۆماسی کوردی لەسەر بناغەی ئابووری دارێژراوە یاخود دەتوانێ بناغەکانی تریش بگرێتەبەر؟.
*خۆی کوردستان دەوڵەتێکی سەربەخۆ نییە. ئێمە لە تێکۆشانێکی جدیداین بۆ ئەوەی ئەو سەربەخۆیە بەدەست بێنین. تا میللەتێک خاوەن دەوڵەت نەبێت، ناتوانێ بەرنامەی تۆکمەی خۆی بۆ ژیان وەک ئەندامێکی نێودەوڵەتی دابڕێژێت تا ئەوکات بزانێ چۆن مامەڵە لەگەڵ جیهان دەکات. ئەوە شتێک نییە تەنیا بە ئیرادە بێتە دی ئەبێت دەوڵەت هەبێت وە ئەم دەوڵەتە ئەبێت شوێنی هەبێت لەنێو کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، بارزانی بۆیە خاڵی یەکەمی ستراتیژی خۆی کردووە لە پاراستنی کوردستاندە کردووە بە سەربەخۆی بۆ ئەوەی کوردستان بگاتە ئەو قۆناغە. سەرباری ئەوەش ئێمە ٢٥ ساڵە حکومەتێکمان هەیە لە کردەوەدا وەک دەوڵەتێکی ئەمری واقع کاردەکات. بەڵام لە زۆربەی سەرچاوە دارایی و قانونیەکانی بۆ دەرەوە مەجبورە لە ڕێی عێراقەوە حەرەکە بکات، چونکە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بەپێی یاسا تەعامول لەگەڵ عێڕاق دەکات، جاری وا هەیە لەگەڵ کوردستانیش مامەڵە دەکەن، ئەوەش وای کردووە یاسا نێودەوڵەتیەکان لە مەسڵەحەتی کوردستان نین چونکە کوردستان دەوڵەت نیە سەرباری ئەوەش بنەمای سیاسەتی دەرەوەی کوردستان لەسەر بنەمای پاراستنی بەرژەوەندییەکانە، بەرژەوەندیەکانیش چین:
١-گەیاندنی دەنگی کورد تەئسیر کردن لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بۆ پرسی سەربەخۆیی.
٢-تەئمین کردنی دەوڵەتان، تێگەیشتن لە بەرژەوەندیەکانیان، خۆ گونجاندن لەگەڵ بەرژەوەندیەکانیان، هەوڵدان بۆ دابینکردنی بەرژەوەندیەکانیان، ئەمە لە سیاسەتی دەرەوەدا هەیە.
کاتێک کوردستان هەوڵدەدا خۆی بگونجێنێ لەگەڵ بەرژەوەندیەکانی دەرەوە ئەبێت واقیعبین بێت بەرژەوەندی هێزەکانی جیهانی کامانەن، ئینجا میکانیزمی خۆگونجاندن چۆنە دراسەی ئەوێت تا لەگەڵی بگونجێی چونکە کارێکی ئاسان نییە، لەوانەیە قبوڵت نەکەن. ئەمە کارێکی زۆری ویست تا دوای نەوت و یەک بارزانی لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی گەیاند کە میللەتی کورد میللەتێکی جێی متمانەیە، بۆ بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، بۆ پاراستنی پێکهاتەکانی کوردستان بە نەتەوەیی و بە دینیەوە بۆ هەبوونی پەیوەندیەکی باش لەگەڵ دەوڵەتانی مەنتیقە کە سەرچاوەی تەشەنوج و نائارامی نابێت کوردستان ئەمە کاتێکی ویست تا کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئەو متمانەیەیان پەیداکرد. چونکە لە پەیوەندیە نێودەوڵەتیەکاندا تەنیا قسە نییە بەڵکو متمانە هەیە، سەرکردەکان زۆر گرنگن. قۆناغی دووەم بریتی بوو لە گۆڕینی یاساکانی عێراق تا کورد شوێنێکی تۆکمەتری هەبێ، لە دوای (٢٠٠٣) ئەم بوارە بۆوە بەڵام ئەم بوارەش کارێکی ئاسان نەبوو بەڵکو کارزار یان شەڕێکی موعقد و زۆر ئاڵۆز بوو بۆ نمونە؛ جەنابی بارزانی لە دوای رووخان لە زەمانی مەجلسی حوکمدا لە بەغدا هەموو هەوڵی خۆی خستە سەر دانانی ئەو دەستورەی عێراق دەبێ هەیبێ لە قۆناغی نوێدا کارێکی ئاسان نەبوو ئەم دەستورە بەسەریدا تێنەدەپەڕی پیکهاتەکانی عەرەب، سوننە و شیعە، تەئسیری ئێرانی و تورکی و ئەمریکیەکان بۆخۆیان قەناعەتیان بە ئاسانی نەدەهات وە بەڕاستی ئەمە لە ژیانی بارزانیدا قۆناغێکی پڕشنگدار بوو لە زۆرانبازی و ململانێ، لە پێناوی دابینکردنی کۆمەڵێک بەند لە دەستوری وڵاتێکدا کە ئێمە جارێ ناچارین تێیدا بمێنینەوە، کە لە داهاتوودا ئەم بەندانەی دەستوور ئەبنە بەردەبازی ئێمە بۆ دەرچون لە عێراق وە ئەگەر عێراق بووبە عێراقێکی باش ئەوکات ئەگوترا ئێمە لە عێراقدا دەورێکی باش وە کوردستانێکی باش و پڕشنگدارمان ئەبێت. ئەگەر عێراق نەیتوانی ئەوکات دەرگای دەرچون بۆ ئێمە ئەکەنەوە. ئەگەر دیقەت بدەیێ دیباجەی دەستوری عێراق کە ئەڵێت هەرکاتێک عێراق ئەم دەستورەی پێ جێبەجێ نەکرا، کوردستان بۆی هەیە بگەڕێتەوە بۆ مافی چارەی خۆنووسین. لەوێدا ئەڵێت کوردستان ئەتوانێ سەرچاوەکانی سامانی سروشتی خۆی بەکاربێنێ. هەر لەوێدا ماددەیەک سەپێندرا کە ناوچەکە داگیرکراوەکانی کوردستان ناوی لێندرا ماددەی (١٤٠). ئێمە زیاتر لە دە ساڵ بە لیژنە و کۆبوونەوە و قرە قری نێوان سەرکردەکان و هەڵبژاردن و وەعدی یەک لە دوای یەکی سەرۆکوەزیرەکان عێراقمان بردە سەر، کە ماددەی (١٤٠) جێبەجێ دەکەن یان نایکەن. بەڵام حەقێکی موسەلەمی کورد هەبوو کە دەبوا بکرێ، سەرچاوەکانی سامانی سروشتی سەرەنجام نێچیرڤان بارزانی کە ئەم شانازیە بۆ ئەو دەگەڕێتەوە بە کارێکی ئاڵۆز و بە پشتیوانی خەبیرەکانی نێوخۆی و دەرەوە و بە پشوویەکی درێژ توانی ئەم دەرگایە لەسەر فرۆشتنی نەوتی کوردستان بکاتەوە. ئەمەش بۆخۆی شەڕێکی دوور و درێژ بوو. بابەتێکی تر تەئکیدکردنەوە لەوەی کە ئەبێت پێکهاتەکانی عێراق ئەبێت شریک بن لەم وڵاتەدا وە دەبێ زەمان هەبێ بۆ بەشداری و بۆ مانەوەیان. دەمایەک عێراق هات خۆی کەوتە قەلاچۆکردنی پێکهاتەکانی، مەسیحی و شیعە بۆ سوننە وسوننە بۆ شیعە و کاکەیی و...هتد. کوردستان بووبە داڵدەو نیشتیمانی ئەو پێکهاتانەی لە هەموو عێراقەوە ڕاوئەندران و ئەکوژران، هاتن و لێرە خۆیان گرتەوە.
ئێستا ئەبینین ئەم قۆناغی کارزار یان نەبەردی دەستوری لە بەغدا پشتیوانی کوردن لە ناو عێراق و لە دەرەوە ماددەی (١٤٠) ئێستا ناوچەکانی لەژێر دەستی کوردستاندایە، کوردستان، عێراق بە دەوڵەتێکی فاشیل ئەزانێ، فاشلیشە، بۆیە ئەگەڕێتەوە بۆ ئەو بەندەی کە بۆی هەیە کوردستان داوای مافی چارای خۆنوسین بکا. نەوتی کوردستان بە هەموو کەموکوڕیەکانی کە هەیە بەڵام ئێستا بۆتە داهاتی سەرەکی بۆ میللەتی ئێمە.
-ئایا ئەوە تراژیدیایە کە توانیویەتی کورد لە ئاستی دیپلۆماسیەتدا بباتە سەرێ یاخود کورد توانیویەتی کەڵک لە هونەری سیاسی وه‌ربگرێت لە دەرەوە؟.
*ئەو کارەساتانەی کە بەسەر کورددا هاتوون کەمنین، بەڵام ئەگەر بزووتنەوەیەکی سیاسی و سەرکردەی سیاسی نەبن تەنیا وەکو داخێکی نێودەوڵەتی ئەمێننەوەوە دواتر لەبیر دەکرێن، کارەساتەکان بون بە بەڵگە کە دەبێت میللەت سەربەخۆبێت دەبێ مافی هەبێت ئەمە روانگای واقیع بینیانە و سیاسەتی راستگۆیانەی سەرۆک بارزانیە کە ئەم ئەندامە کاریگەرە لە کۆمەڵگای نێودەوڵەتی ئەمە سەرکردەکانن وادەکەن، ئەگەر بەراوردێک لەگەڵ ئێرەو باکوری کوردستان بکەین هەمان دەرفەتی ئێرە بۆ باکوری کوردستانیش هاتە پێش بەڵام سەرکردەکانی پەکەکە لە قەندیل شکستیان پی هێنا لە خوێندا غەرق بوون و کەس هەر گوێشیان ناداتێ، سەرکردەکانی پەیەدە کە هەمان سەرکردەکانی پەکەکەن لە رۆژئاوای کوردستان سەره‌ڕای ئەو هەموو پشتیوانی​ەی کە بۆیان دەکرێ سەرەنجام هەندە بە هەڵە سەرکردایەتی ئەکەن ئێستا ئەگەر خۆیان چاک نەکەنەوە و بارزانی بەهانایان نەگات هەمان شکستیان تووش دەبێ کە توشی باکور بوو. لە رۆژهەڵاتی کوردستان بارودۆخ فەرقی هەیە وه‌زعی تێکۆشانیان زۆر زەحمەتە دەوڵەتی ئێرانی زۆر بێ رووحمانە سەرکوتیان دەکات. سەرباری ئەوەش بزووتنەوەی سیاسی لە رۆژهەڵات بزووتنەوەیەکی واقیع بین و پشوو دریژ و بە جورئەتیشە. من پێم وایە ئایندەیەکی پڕشنگداریان ئەبێت.
-مامەڵەکردنی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەگەڵ پارچەکانی تری کوردستان بە مامەڵەیەکی دپلۆماسی دەزانین هەرچەندە ئێمە کوردستان بە یه‌ک پارچەیی دەزانین بەڵام وەکو سنورێکی ره‌سمی جیاوازی خۆی هەیە؟.
*من پێم وایە دوو لای هەیە یەکێکیان هەرێمی کوردستان پابەندە بە سنوری عێراق لە رووی یاسایی هەرێم دەبێ لەگەڵ ئێران و تورکیا و عێراق دەبێ جیرانێکی باش و ئەمین بێت واشبووە.
دووەمیان کوردستان کە چوار پارچەیە ئيمە لە باشوریدا دەژین وە تێکۆشەرانی کوردستان تێکەڵن وە تەواجودی زۆربەیان لەسەر خاکی هەرێمی کوردستانن و لە باشورە، لە تێکۆشاندا نەک هەر میللەتێکی چوار پارچە ئەگەر لە جیاتی ئەوە میللەتانی دیکە جیرانی ئێمە بانە زیاتر هاوکاری یەکرتریان دەکرد چونکە بەڵگەیان پتر بەدەستەوە دەبوو کەمتر سەرکوت دەکران کەمتر ئیتیهام دەکران. سەرباری ئەوەش لە بەندەکانی مافی مرۆڤی جیهانیدا لە دنیای مەدەنیدا دەرگا کراوەیە بۆ پارچەکانی کوردستان کە پیکەوە هاریکاری یەکتر بکەن وە ڕێگای قانونیش بۆ ئەو هاریکاریەش بدۆزنەوە. هەرێمی کوردستان لەو رووەوە درێخی نەکردووە بۆ پارچەکانی تری کوردستانیش بەتایبەتی ڕۆژهەڵات لە قوربانیدان وتەحەمولکردن لە پێناوی بەرژەوەندیەکانی باشور کەمیان نەکردووە بگرە زۆریان کردووە. بەڵام پەکەک کە جیگای تێکۆشانیان لە باکوری کوردستانە وە ئێستا لە رۆژئاواشن واقیعبین نین توندڕۆن وە هەمیشە مایەی سەرهێشە بوون بۆ بەشەکانی تری کوردستان وە ئێستا بون بە مایەی شکەست بۆ پارچەکەی خۆشیان.
-ئاخۆ کورد و حیزبەکان لەگەڵ سیاسەتی ئەمڕۆی دیپلۆماسیەتی کوردستان یەکدەنگن، هاوران بۆ جیهانی دەرەوە بەو شیوەیەی کە سەرۆک بارزانی دیپلۆماسیەتی بۆ داڕشتوەو کاری لەسەر دەکات؟.
*ئێمە جیاوازی بیرو ڕا لە ناو هەرێمی کوردستاندا بە ئاشکرا ئەیبینین وە لەسەر ئەساسی ئەوەش پەرلەمانی کوردستان توشی کێشە بووە هەبوونی جیاوازی لە ڕوانگا لە ناوخۆ کارێکی ئاساییە. بەڵام تێکدانی شیرازەی بەڕێوەبردنی وڵات نا قانونیە و دەبێ بە قانون رێی لێ بگرێت، ئەمە سەرۆکی وڵاتە کە مەسئولە لە پاراستنی سەلامەتی وڵاتەکەی. ئەوەی کە لە هەرێمی کوردستاندا هەیە، هامشێکی پاشکەوتووە لە ژیانی سیاسی میللەتی ئێمەدا بەشێک لە سەرکردەکانی یەکیتی و گۆڕان و کۆمەڵی ئیسلامی لەسەر بنەمای وابەستەی بە دەرەوە و بە ئێران بەتایبەتی، و مامەڵەکردن لەگەڵ عێراقێکی لێک هەڵوەشاو لەسەر ئەساسی پارەو وە ئیستیفادەکردنی عێراق بۆ ئیحراجکردنی بارزانی، سێیەمیشیان تێنەگەیشتنیانە بۆ سیاسەتی جیهانی، ئەگەر دیقەت دەی هیچ ئیمتدادێکیان نییە. نەوشیروان موستەفا، هێرۆ برایم ئەحمەد، عەلی باپیر، کە وەکو سەرکردەی ئەم سێ ئیتیجاهە ناویان دێنم، لە هیچ شوێنێکی ئەم دونیایە نە باسیان دەکەن نە حسابیان بۆ دەکەن، وە نە ڕۆژێک خۆیان ماندودەکەن کە لەو مەوزوعە تێبگەن کە بەشدار بن وە نە هاریکاری وڵاتی خۆیان و میللەتی خۆیان دەکەن. کەواتە ئەمانە لەمپەرن لە حەقیقەتدا وە کاریان کارێکی نا قانوونیە مستەقبەلیشیان هیچ نییە. هەموو ئەو میللەتانەی کە بەرەو سەربەخۆیی دەچن یان لە ناو تەنگو چەڵەمەی مانو نەماندان دائیمەن حاڵەتی ئاوا هەیە، قەت میللەتێک بەو پەڕی سەربەخۆییەوە بەوپەڕی یەکگرتوویەوە نەگەیشتۆتە سەربەخۆیی دائیمەن ئەو حاڵەتانەی هەبووە بەڵام ئەوەی کە زۆر گرنگە سەرکردایەتی ئەم وڵاتە سەرۆکی ئەم میللەتە واقیعبین بێ ئەو نەخشەی کە بۆ ڕێگاکەی كێشراوە قابیلی جێبەجێکردن بێ، وە بتوانێ خۆی لەگەڵ هێزه‌کانی جیهان بگونجێنێ کە بەسەر کێشەکانی ناوخۆدا زاڵبێ وە میللەتەکە بەرەو سەربەخۆی سەرکردایەتی بکات.
-بڕواتان بەوە هەیە تەنیا پشتیوانی نێودەوڵەتی ئێمە بە ئامانجەکان بگەیەنێ یان ئەوەی کە ناوخۆش بەڕاستی گرنگی خۆی هەیە؟.
*ناوخۆ زۆر گرنگە بەڵام ئەوەی کە بە پلەی یەکەم دێ ئێستا ئێمە هه‌وڵمان لەگەڵ کۆمەڵگای نێودەوڵەتییە کە قبوڵمانکەن وەکو ئەندام، لە ناوخۆدا کوردستان حوکومەتێکی هەیە کە دەکرێ لە چوارچێوەی حکومەتەکەدا ببێ بە دەوڵەتێک، کەوایە هەوڵو تێکۆشانەکەمان لەگەڵ دەرەوەیە، لە ئێستادا دەرەوە یەکەمەو وە چارەنوسسازە.
-واتا سیاسەتی ئەقڵی دەبێ زاڵ بێ بەسەر سیاسەتی ئیحساسیدا؟.
*مەسەلەی ئیحساساتی ئینسان شتێکەو واقیعبینی شتێکی دیکەیە، ئینجا هەبونی حەقدو تۆڵەکردنەوەی سیاسیەکان لە یەکتری، نابێ بگا بەوەی کە ستراتیژی وڵاتەکەیان نەزانن یان پشگوێ بخەن یاخود پێشێلی بکەن وەک ئەوەی کە لە گۆڕان ویەکێتیدا دەیبینی، کە لە پێناو هەندێ پارەو هەندێ شتی تاریک کە دەبێ دوای روون بێتەوە بۆچی ئاوا ملکەچی ئێرانن وە لەسەر یه‌ک بەندیش ئەو ملکەچیەیان هەیە، بەندی تێکدانی سەربەخۆییە، ئەمە دوێنێ شەو گوێمان لە لاریجانی بوو کە ئەڵێ: شکاندنی یەکپارچەیی عێراق ئەبێتە هۆی ئەوەی کە ئێمە ئەبێ زۆر بە شددەت داخیلبین و لێیان بدەین، ئەمە جاری یەکەم نیە ئەمە جاری شەشەم و حەوتەمە کە ئێرانیەکان ئەو قسەیە دەکەن، ئەو سێ حیزبەی کە ئێمە ناومان هێنان لە حەقیقەتدا لە ژێر سێبەری ڕیشی ئەو نۆعە کەسانەدانە.
-لە یەکگرتنەوەکەی گۆڕان و یەکێتی دا ئەوەی کە بینرا نوێنەری بەریتانیا بەشدار بوو ئەمە دەتوانێ چ کاریگەریەکی نەرێنی هەبێ لەسەر سیاسەتی دەرەکی کوردستان؟.
* هیچ کاریگەری نییە من ئاگام لێیە سەفیری بەریتانیاو بەشێک لە سەفاره‌تی ئەمریکا هاوکاری جەنابی سەرۆکیان دەکرد بۆ ئەوەی کۆتای بەو کێئشەیەی سلێمانی بێت، نەمان ئەتوانی قسەبکەین بەڵام پێشی ئەوەی ئەوان بچن یەکێکی وەک من ئەیزانی، بەڵام ئەمە ناکرێ بە بەشە شاراوەکەی دیپلۆماسیەت.
-کەواتە بەشێک لە سیاسەت پێویست ناکات هەموو کۆمەڵگا بیزانی، بەڵام لەو سەفەرانەی بارزانی لەم ماوەیەدا بۆ تورکیا و بەشێکی ئەوروپا ئاخۆ پێتان وایە بەشیک بێ لەو بەشە نهێنیانەی کە باسمان کرد؟.
* خۆی جەنابی بارزانی لە ئەنکەرا پێش ئەوەی ئەنکەرا بەجێبێڵێ، باسی خاڵه‌ سەرەکیەکانی کۆبونەوەکەی لە ئەنکەرا کرد وتیشی رووداوی گەورە وە ئاڵۆز روو ئەدەن دەبێ کورد وشیار و یەکگرتوو بێ تا بتوانێ تیایدا بە سەلامەتی دەربچێ. ئەو خاڵانەی ئەو لەوێدا ئیشارەی پێکرد بەردەوامییە لە شەڕی داعش و گرتنەوەی شاری موسڵ و چارەسەرکردنی کێشەکانی ڕۆژئاوای کوردستان بەشێوەیەک کە کورد زەرەر نەبینێ وە پاراستنی بەرژەوەندی ئابووری لەگەل تورکیا وە هەوڵدان بۆ کردنەوەی دەرگای ئاشتی لە نێوان پەکەکەو حکومەتی تورکیا، وە بینیمان لە یەک کاتدا کە بارزانی لەوێ بوو جیگری سەرۆکی ئەمریکا لەوێ بوو بریکاری وەزارەتی دەرەوەی ئێران لەوێ بوو کۆبوونەوەکان کۆبوونەوەی موعەقەد بوونە لە چاوی کامێرا زۆربەیان دوور بوون، وە بڕیاردەرو لەمەساتی ئەخیریان لەسەر زۆر لەو رووداوانە دانە کە لە ناوچەکەدا لەوانەبوو رووبدەن یان لە داهاتوودا روودەدەن.
-سێ وڵاتی زلهێزو کاریگەر لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا کە لە پێش سایکس بیکۆ دەستیان هەبووە ئەمریکا و بەریتانیا و فەرەنسا بوو، پێتان وانیە ئەم سێ وڵاتە لە دەرەوە لەسەر دەوڵەتبوونی کورد ناکۆکیان هەیە؟.
*نا لەسەر چ بنەمایەک ئێمە ئەو پرسیارە بکەین، بەریتانیا یەک قسه‌ی نەکردووە لەسەر ئەوەی بڵێ دژی سەربەخۆیی کوردستانین هیچ هەڵوێستێکی خراپیشیان نەبووە وە هیچ کارێکیان نەکردووە کە زەرەر گەیاندنبێ بە بژێوی ئێمە وە هاوکاریەکی بەرچاویش ئەکەن لە بەرەنگاربوونەوەی داعش وە زۆر موئەسریشن لە ئەورپا رێگا خۆشکەر بن بۆ پشتیوانی لە سەربەخۆی کوردستان بەڵام لە کاتی گفتوگۆکرندیاندا بۆ چارەسەرکردنی کێشەی ناوچییەکان لەناو کوردستان یان لە ناو سوریا و لە عێراق، بەریتانیا مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە ئەم بەڵایە بەدەستی ئەوان چنراوە بۆیە قسەیان زیاترە. بەچەند سەر دەڕۆن بەڵام ستراتیژیەتێکی موه‌حەدیان هەیە دژی کوردستان نین بەعەکسەوە. ئەسڵەن ئەوەی کە دەخوێندرێتەوە رۆژگارێک کە کوردستان سەربەخۆی خۆی ڕابگەیەنێت هیچ کام لە دەوڵەتانی ئەوروپا روسیاو چینیش کە بەوانەوە دەکاتە هەر پێنج ئەندامی مەجلیسی ئەمن هیچ ئاماژەیەک نیە دژی سەربەخۆی ئێمە بن، بەڵام گەر وا لێکی بدەینەوە ئەوان چەپڵەمان بۆ لێ بدەن خێرا، ناتوانن وابکەن چونکە ئەمانە حەرەسو پاسەوانی یاسای نێودەوڵەتین ئەو یاسایەش یاسایەکی وشک و برنگە بە ئاسانی ناشکێندرێ ڕێگای هەیە بۆ کردنەوەی جا ئەم رێگایانە یاساین یان شکاندن و بەهێزی دووبارە دروستکردنەوەیانن هەموو ئەوانەش لەسەر تەوازن و باڵانسی بەرژەوەندی نێودەوڵەتی دروست دەبێ، لەسەر رەزامەندی حکومەتی عێراق دروستدەبێ. بۆیە دەبێ ئێمە ئامادەی ئەم تەعقیداتە بین هەروەکو چۆن زۆر بە ئاڵۆزیەوە داخلی عێراقی دوای (٢٠٠٣) بووین لە ڕێگای دەستور و حکومەتی عێراقەوە وە ئێستا لێی دەرچوین ئێستا لە کارزاری یاسای نێودەوڵەتیشدا یان لە دەخیل بوون بۆناو ئاڵۆزیەکانی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە هەموو یاسا وشکو برنگەکانیەوە، کوردستان دەستی پێکردووە بارزانی لێی شارەزایە نەفەسێکی دوورو درێژی هەیە وە سەرەنجام وەکو لە عێراق دەرچوو لەوێش دەرەچێ.