كێشەی نێوان عێراق و كوردستان ئەم جارە پاشەکشە ناکەین؟
كێشەی نێوان عێراق و كوردستان
ئەم جارە پاشەکشە ناکەین؟
سەرۆ قادر
ماوەی پێنج مانگە، حكوومەتی عێراق، قوڵترین كێشەی لەگەل هەرێمی كوردستان دروست كردووە. ئەویش بڕینی بودجەیە. لە 23 ساڵی ڕابردوودا،ئەو شێوازە بە قورسترین چەكی بەكارهێندراو، لە بەرانبەر كوردستاندا، ئەژمار دەكرێ.
بەر لەوەی باسی كاریگەری و دەرەنجامەكانی، مانای بڕینی بودجە، لە پەیوەندی لەگەڵ عێراق بكەم، ئاماژەیەک بە پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا دەكەم كە گەیشتوونەتە بنبەست. حكوومەتی عێراق لەبەر هەبوونی كێشەی ناوخۆیی بەشی عەرەبی، لەو 10 ساڵی ڕابردوودا، تەحەمولی فیدرالیەت و دیموكراسی و هەبوونی هەرێمێكی دیكە، كە حكوومەتێكی پێشكەوتوو تر و چالاكترە لەو حكوومەتەی لە مەركەز هەیە، كردووە. ئێستا حكوومەتی عێراق لەناوخۆدا لەشەڕدایە، بەڵام بەر لەوەی شەڕی ناوخۆی یەكلایی بكاتەوە، دەیەوێ كۆتایی بە هەرێمی كوردستان بێنێت. ئەوەی حكوومەتی عێراق دەیكات، سیاسەتی كۆتایی پێهێنانە. نابێ گومانمان هەبێت ئەگەر عێراق چەكی قورسی هەبایە، بێ سڵەمینەوە، پەلاماری هەرێمی كوردستانیشی دەدا، وەك ئەو تاوانەی بەرامبەر سووننەكان دەیكات.
كێشەكانی هەرێمی كوردستان لەگەڵ بەغدا، لە 10 ساڵی ڕابدوودا، سەرەتاکەی لە ساڵی 2004 دەستی پێكردووە. دوای ئەوەی یاسای كاتی عێراق بۆ دەستووری هەمیشەیی گۆڕا. لە یاسای كاتی و لە دەستووردا، ناوچەی ناكۆكی لەسەر، كە ئێمەی كورد پێی دەڵێین ناوچە دابڕێندراوەكانی دەرەوەی هەرێم، دانی پێدا هێندراوە. لەوێوە هەنگاوی یەكەمی كێشە دەستی پێكرد. حكوومەتی عێراق چ لە زەمانی عەللاوی، بە خەستی لە زەمانی مالیكیدا، بە بەرنامە دەڕێژراوی، دەیانویست زەمانی قانوونیانەی ماددەی 140 درێژ و درێژتر بكەنەوە، سەرەنجام بیگنخێنن و لە كاتی گونجاودا خۆیان پەلاماری بدەن. ئێستا مالكی ئەو كارە دەكات.
كێشەی دووەمی حكوومەتی عێراق، لەگەڵ حكوومەتی هەرێمی كوردستان، بەلاوەنان و گوێپێنەدان بە هەرێمی كوردستان بوو، لە بەشداری ڕاستەقینەی دەستەڵاتی بەغدا. هەر لە سەرەتاوە، حكوومەتی عێراق، كاربەدەستە قانوونییە پلە یەكەكانی عێڕاق كە كورد بوون، هەر لە سەرۆكی كۆمارەوە تا دەگاتە جێگرەكانی سەرۆك و پلە بەرزەكانی ناو سوپای عێڕاقی، بەلاوەی نان. تا ئێستا نەبیندراوە، سەرۆكی كۆمار یان جێگری سەرۆكی كۆمار، جێگری سەرۆك وەزیران، سەرۆكی پەرلەمان و جێگرەكانی، جەنڕاڵە كوردەكانی ناو سوپای عێڕاق، توانیبێتیان بەشداریەكی ڕاستەوخۆ بكەن، بەشێوەیەكی ئەوتۆ كە بتوانن بەشێك لەو پارسەنگە ڕاست بكەنەوە كە شۆڤێنزمی مالیكی لەنگ و ژێر پێی خستووە.
كوردستان بە هیچ شێوەیەك ناتوانێ، شانازی بە عێڕاقی 10 ساڵی ڕابردوو بكات، گوایە لە بەڕێوەبردنیدا بەشدار بووە(کێشەی سێیەم). شێوەی كاری مام جەلال وەك سەرۆك كۆمار، زیاتر بۆ شەخسی ئەو دەگەڕایەوە. دامودەزگای سەرۆكایەتی كۆمار، هەمیشە دابڕاو و دورەپەرێز خرابوون. مالیكی زۆر بە توندی بەرەنگاری دەبووەوە بۆ ئەوەی نەتوانێ هیچ بكات. ئەگەر جموجۆڵێكی سەرۆك كۆمار هەبووە، ئەوا دەگەڕایەوە بۆ شەخسیەتی بەهێزی مام جەلال.
لەناو سوپاشدا، حکوومەتی عێڕاق هیچ پێگەیەكی بۆ كورد نەهێشتەوە(کێشەی چوارەم). بە بەرچاوی جەنەڕاڵ و فەرماندە عەسكەریەكانی كورد لە ناو سەپای عێراقدا، بە نیازی جەنگ، سوپا بەرەو كوردستان هاندەدرا و ئێستاش بۆ شەڕ ئامادە دەكرێ. كێشەی ئەم دواییە(پێنجەم)، لەسەر سامانەكانی عێڕاقە بە کوردستانەوە. حكوومەتی عێڕاق، كوردی لە سامانی زۆر و زەوەندی عێڕاق ئاگادار و بەشداری نەكردووە. هیچ دەزگا یان كەسایەتییەكی كورد لە عێراقدا، نازانێ سامانی عێڕاق چەندە و چۆن دابەش دەكرێ.
نوری مالیكی، وەك ناسراوە بە، سەركردە بەهێزە شۆڤێنییە-تایفییەكەی عێراق، لە بەرەنگار بوونەوەی هەرێمی كوردستان، بودجەی كوردستانی كردە بیانویەكی فریودەرانە، هەروەها لافیتەیەكی دیماگۆگیانە، بۆ ئەوەی ڕای گشتی عەرەب، لە دژی كورد هان بدات. گوایە كورد سەدا حەڤدەی بودجەی عێراق دەبەن و لە بەرانبەردا هیچ بەشداریەك لە سامانی گشتیدا ناكەن. ڕاستی و درۆی ئەم بانگەشەی سەرۆك وەزیرانی عێراق، بە دیقەت شی نەکراوەتەوە تا دەركەوێ؛ چۆن سەرۆك وەزیران، سامانی عێراقی كۆنترۆڵ كردووە، تەخشان و پەخشان و گەندەڵی و دەست بەسەرداگرتنی، هیچ چاودێریەكی لەسەر نییە. ئەوە بەڕێوەبەرایەتی مالیکییە، عێراقی بردۆتە ڕیزی وڵاتەكانی هەرە گەندەڵ و فاشل. لەم حاڵەیدا، بودجەی هەرێمی كوردستان، بە شێوەیەكی دیماگۆگیانە، كراوەتە كێشەیەكی سەرەكی بۆ عێراق.
ئەمانە پێنج کێشەی سەرەكین، حكوومەتی عێراق، بۆ دروستكردنی تەنگوچەڵەمە بۆ هەرێمی كوردستان، بەكاریان دێنێت. ئامانجی حكوومەتی عێراق زۆر بە ڕوونی دەخوێندرێتەوە؛ نابێ هەرێمی كوردستان هەبێت، نابێ میللەتی كورد بەرەو پێشەوە بچێت، نابێ چیتر ئەو ئازادیەی هەبێت كە ماوەی 23 ساڵە لێی بەرخوردارە. حكوومەتی عێراق گەڕاوەتەوە بۆ سیاسەتی نەهێشتنی میللەتی كورد. عێراق بە هیچ شێوەیەك پێشكەوتنی كوردستانی قەبوڵناكات. لە دنیاشدا نەبووە، دەوڵەتێكی شۆڤێنی و دیكتاتۆر، تەحەمولی میللەتێكی تر بكات، لە چوارچێوەی قانوونی هەمان دەوڵەتدا، بە پێشكەوتن و دیموكراسی بژیەت.
حكوومەتی عێراق، بە بەرنامەڕێژی، كێشەكانی خۆی لەگەڵ هەرێمی كوردستان، بە پێی كات و شوێنی گونجاو، دەست پێكردووە. لە مادەی 140وە كە جێبەجێ نەكرا و ئاڵۆزكرا، سەرەنجام ژێر پێ خراوە. ئێستا ئەگەر كورد پێداگری، لەسەر جێبەجێ كردنی مادە 140 بكات، ئەوا كاتێكی زۆر بەوەوە دەڕوات، تاكو تۆزی ئەم شێواندنەی كەوتۆتە سەر مادەكە و سەر قۆناخەكانی جێبەجێ كردنی، لا بەرێت. واتە كێشەكە بەڕاستی تێكەڵ و پێكەڵ بووە. ئینجا ناردنی سوپا بوو بۆسەر كوردستان. خۆیان تاقی كردەوە و ئەگەر توانیبایان، كوردستانیان جارێكی دیكە داگیر دەكردەوە. ئینجا پیلانی هەرێمایەتیی هەیە. حكوومەتی عێراق، لە بچووكترین تا گەورەترین پیلان، خۆی نادزێتەوە و ناشی شارێتەوە. بۆیە بەردەوام لە هەوڵی ئیحتوا كردن و دابڕاندنی كوردستاندایە. حكوومەتی عێراق، زۆر بە خێرایی خەریكی كڕینی چەكە. چەكی قورس كە لە دەبابە، ساروخ، تەیارە پێکدێت.ئەوەی بۆ دابینكردنی ئاسایشی ناو شارەكانی عێراق نییە، چونكە ناوشارەكانی عێراق، بە پۆلیس، لەكاتی پێویستدا بە سوپا، بەبێ چەكی قورس دابین بكرێت. عێراق لە مەودای دووردا، ناتوانێ هیچ چاوێكی لە وڵاتانی دەوروبەری بێت، تا سوپای خۆی لە بەرامبەریاندا بە چەكی قورس تەیار بكات. بۆیە گومانی تێدا نییە ئەو چەكە قورسانە، تەنیا بۆ نیازی لێدانی هەرێمی كوردستانە. نابێ لەبەرچاومان ون بێت، ئەگەر لێگەڕێین، زەمان هەروا بە بەرژەوەندی حكوومەتی عێراق تێپەڕێ، ڕۆژگارێك دێت بەو تەیارە پێشكەوتوانەی كە ئێستا لە ئەمەریكا دەیكڕێ، بە دەبابە و چەكە قورسەكانی دیكەشی، پەلاماری شارەكانی كوردستان دەدات.
بڕینی بودجە، مانای كۆتایی هێنانی ژیانی خەڵكە. عێراق پێیوایە، دەتوانێ ئابڵوقەی ئابووری، بخاتە سەر هەرێمی كوردستان و نەهێڵێ نەوت بفرۆشێ. ئەمە سیاسەتی كوشتن و كۆتایی پێ هێنانە. دەكرێ ئێستا پرسیارێك بكەین: ئەرێ بڕینی بودجە، لە ڕووی قانونیەوە بە مانای كشانەوەی عێراقە، لە هەرێمی كوردستان؟ وەك ئەوەی سەدام لە ساڵی 1991دا كردی؟ سەدام هەموو دامودەزگاكانی خۆی كشاندەوە ناو عێڕاق و كوردستانی بەجێ هێشت. ئێستا ئەو بڕینی بودجەیە تەفسیر ناكرێ بە كشانەوەی حكوومەتی عێراق، ئینجا هەوڵدان بۆ دووبارە داگیركردنەوە و شەڕكردن لە دژی هەرێمی كوردستان؟ ئەمەیان پێویستە قانوونزانەكانی كوردستان و شارەزاكانی نێودەوڵەتی داوەت بكرێن تا لێی بکۆڵنەوە. پێویستە ئەو مەسەلەیە بقۆزترێتەوە و ڕای گشتی ناوخۆ و عەرەب و جیهانی لێ تێبگەیندرێ.
بە ڕای من نابێ ڕێگە بدەین، جارێكی تر بە ئاسانی عێراق بێتەوە ناو هەرێمی كوردستان، تەنیا بە مەرج نەبێ، ئەویش بە مەرجی نوسراو. دەبێ ئەو بڕینی بودجە و كشانەوەی عێراق لە ڕووی ماڵی، بە كشانەوەی عێراق لە ڕووی قانوونیش، لە هەرێمی كوردستان، لێك بدرێتەوە. پێویستە ئەمە بكرێ بە هەڵمەتێكی نێودەوڵەتی، تاكو ڕای گشتی دنیا، بۆ ئەو مەسەلەیە ڕابكێشرێت. بۆ ئەوەی ناوەندە نێودەوڵەتییەكان، چیتر بە ساردی، تەماشای ئەم ڕووداوە نەكەن.
دەکرێ بابەتی بڕینی بودجە، بەكار بهێندرێت، بۆ كێشە سەرەكییەكەی نێوان كوردستان و عێراق. ئەویش مەسەلەی پێدانی بڕیاردانی مافی چارەی خۆنووسە بە گەلی كوردستان. ئەو حکوومەتەی ئێستا، وارسی حكوومەتەكانی پێش خۆیەتی کە لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا، ئەنفال كردن و چەكی كیمیایی و كۆمەڵ كوژی لە دژی گەلی كوردستان بەكار هێناوە. ئێستا بۆ هەمان سیاسەت دەگەرێتەوە. دەكرێ كورد هەوڵێكی جدی بدات، دنیا تێبگەیەنێ، ناوەندە ڕەسمیەكان كە ئێستا دەستیان لە ڕاگرتن و پێكەوە چەسپاندنەوەی عێراقدا هەیە، تێبگەیەندرێن كە ئەم حكوومەتە بۆ میللەتی كورد جێگای متمانە نییە. تەنیا بە پەیماننامەیەکی، ژێر چاودێری نەتەوە یەكگرتووەكان، جارێكی تر كورد و عێراق بكەونەوە گفتوگۆ. پێموایە ئەو پەیماننامانە لە ناوەڕۆكدا، دەبێ زەمانەتی پاراستن و بەردەوامی میللەتی كوردی تێدابێ. زەمانەت بۆ میللەتی كورد، تەنیا پاراستنی بەشەری و زەوی نییە، بەڵكو پاراستنی قەوارەی سیاسی هەرێمی كوردستانیشە. هەر هەوڵێك بۆ لێك نزیك كردنەوەی هەرێم و عێراق بدرێت، پێویستە لەم قۆناغەوە، بە پەیمانێكی نوێ لەنێوان هەرێمی كوردستان و عێراق بێت، تا لە ماوەی زەمانی مناسبدا، جارێكی تر، مافی گەرانەوە بۆ ئیرادە كورد، دابین بکرێ. كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و نەتەوەیەكگرتووەكان لە پشتەوەی بڕیاری ئیرادەی کورد بن. ناکرێ چیدیكە، عێراق لە جیاتی ئێمە، بڕیار لەسەر چارەنووسمان بدات، چونكە مێژوویەكی خوێناوی و زۆڵمێكی گەورە، لە پشتەوەی ئەم شێوازەی حوكم بەڕێوەبردنی عێراقدایە بەرانبەر بە هەرێمی كوردستان. كورد دەبێ مافی بڕیاردانی لە چارەنوسی خۆی هەبێ تا بتوانێ بەردەوام بێت.
لە باسی سەربەخۆیی كوردستاندا، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ مێژووی سەد ساڵەی تێكۆشانی میللەتی كورد. واقیعەکە وا دەخوازێت، بە چاوێكی واقیع بینانەوە، تەماشای مێژووی خۆمان بكەین. دەبێ بە چاوێكی ڕەخنەگرانەوە، تەماشای ئایدیۆلۆژیای بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان، لە مەسەلەی سەربەخۆییدا، بكەین. ڕاستیمان بوێ، لە ساڵی 1918وە تا دەگاتە 2014، بە هیچ شێوەیەك، هیچ سەركردە و حزبێكی كوردستان داوای سەربەخۆیی و مافی چارەی خۆنووسین، بە مانای ڕێگا بەرەو سەربەخۆیی نەكردووە. وەک دیارە، ئەم ساڵ سەرۆکی کوردستان- بەڕێز مەسعود بارزانی، سەرەتاکانی ئەم بیرۆکەیەی باس کردووە.
عێراق، دروستكراوی كۆڵۆنیالیزمی بەریتانیە. دروست كردنی ئەم وڵاتە، بەپێی بەرژەوەندیەكانی بەریتانیا بووە. لە مێژووی ئێمەدا، ڕاپەڕینی كورد بە سەرۆكایەتی شێخ مەحمود، ئینجا لاگیری ئەو، بۆ ئیمپڕاتۆڕی لەسەر ڕووخانی عوسمانی، وایكرد، بەریتانیا بە چاوی گومانەوە تەماشای بوونی سیاسییانەی كورد لە ناوچەكەدا بكات. دوای ئەوە، لە 1920 تا 1930، لاوازی بزووتنەوەی سیاسی لە كوردستان و نەبوونی بەرچاوڕوونی و ڕوانگەی كامڵی سیاسی بۆ سەربەخۆیی، وایكرد هەموو ئەو پەیماننامانەی دەبەستران، نوێنەری كورد تێیدا نەبێت. سەرباری ڕۆلی نەرێنیانەی كۆلۆنیستەکان، هەروەها سیاسەتی دوژمنكارانەی كەمال ئەتاتورك، بەڵام نەبوونی سەركردایەتییەكی سیاسی بەرچاوڕوون، لە دەیەی سێیەمی سەدەی ڕابردوودا، وای كرد كوردستان بەو پارچە پارچەیە جێگیر بكرێ. ئینجا بێبەش بكرێ لە تەعریفی مافی بڕیاردانی چارەنووسی خۆی. مافی بڕیاردان لەسەر چارەنووس لە یاسای نێودەوڵەتیدا، بە مانای مافێكە دەدرێ بە دانیشتوانی چوارچێوەی دەوڵەتێك. ئەو دەوڵەتانەی لە دابەش کردنی کۆلۆنیالیستیدا، ناویان هێندراوە و تۆمار كراون. مافی بڕیاردانی چارەنووس بۆ نەتەوە و دین و مەزهەبەكان نەبووە. ئێستاش وا لێكنادرێتەوە. بۆیە پێویستە، خۆمان بە هەڵە نەبەین، ئەو هەڵەیەی لە كۆنەوە، لەناو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستاندا باوە و دەڵێن؛ مافی بڕیاردانی چارەنووس كوردیش دەگرێتەوە! باشە ئەگەر كورد دەگرێتەوە، هۆی چی بووە تا ئێستا كورد لێی بەرخوردار نەبووە؟ بۆچی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستان هەوڵی بۆ نەداوە؟ وەک دەزانین، هەموو هەوڵەكان بۆ كەمكردنەوەی زوڵم و زۆر و وەدەست هێنانی ئیدارەیەكی ناوخۆ بووە. ئەمە تەجرەبەی سەدەی ڕابردووی ئێمەیە، بەڕاستی زۆر قورسیش لەسەر میللەتی كورد كەوتووە. لە ساڵی 1925، كاتێك ویلایەتی موسڵ گەڕاندرایەوە سەر عێڕاق، نەبوونی بزووتنەوەیەكی سیاسی بەرچاو ڕوون، وایكرد كێشەی كورد تێدا ون ببێ، وا دابندرێ خواستی بەلای ژیان لەگەڵ عێراقدایە!
ساڵی 1958 كە پاشایەتی ڕووخا و قۆناغێكی نوێ لە عێراقدا دەستی پێكرد، دیسان هیچ هەوڵێك بۆ مافی بڕیاردانی چارەنووس نەدرا. لەناو بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كوردستاندا، زیاتر باری ئایدیۆلۆژیای باوی ئەوكات كە بریتی بووە لە دیموكراسی و سۆسیالیزم بۆ عێراق، دوای ئەوە ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان، زاڵ بوو. ساڵی 1970 گفتوگۆی نێوان عێراق و كورد، بە پەیمانێك گەیشتە نەتیجەیەكی دیاریكراو. بەو پەیمانە، کورد دەستكەوتێكی قانوونی گەورەی بەدەست هێنا. عێراق لە ڕووی قانونییەوە، ددانی نا بە ئیدارەی ناوخۆیی هەرێمی كوردستان. ئەویش بەیاننامەی 11 ئازارە. گرنگی مێژووی ئەو پەیمانە، لەوەدایە كە لە نێوان عێراق و كوردستاندا مۆركراوە. بۆیە جۆرێك لە پێشوازی و پەسەندی نێودەوڵەتی وەرگرت.
عێراق لە ساڵی 1991، لە ژێر فشاری نێودەوڵەتی، لە كوردستان كشێندرایەوە. لە 1991 تا 2003 كورد جیا لە فیدڕالیزم، هیچ هەوڵێكی بۆ مافی چارەنووس نەدا. گرنگی مافی بڕیاردانی چارەنوس، هەر ئەوندە نییە لە بەندێكی قانوونیدا یان لە گوتار و بەرنامەی حزبەكاندا هەبێت. مافی بڕیاردانی چارەنوس، پێویستە لە پەیماننامەیەكی ئیعتراف پێكراودا، تۆمار بكرێت. كورد لە دوانزدە ساڵی نێوان 1991 تا 2003 بە هیچ شێوەیەك هەوڵی نەدا بەڵگەنامەیەكی لەوجۆرە، یەك لایەنە بێت یان دوو لایەنە، لەگەڵ عێراق یان بە شێوەیەكی تر كە گونجاو بێت لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، باسی لێوە بكرێت. ئەگەر کارێکی وا کرابا، ئەوانە هەموویان دەبوونە هەنگاو بەرەو پێشەوەچوونی سەربەخۆیی. لە 2003 سەرباری هەموو ئاڵۆزیەكانی ناوخۆی كوردستان و سەركردەكانی، كوردستان لە بەشداری کردن بۆ ڕووخاندنی عێراق و هاوپەیمانێتی لەگەڵ ئەمەریكا، هیچ بەڵگەیەكی عێراقی و نێودەوڵەتی بۆ مەسەلەی بڕیاردانی مافی چارەنووس یان دیاریكردنی مێژوویەكی دیاریكراو، بۆ گەڕانەوە بۆ ئیرادەی میللەتی كورد، بەدەست نەهێنا. ئەگەر لە پەنادا، لەگەڵ ئەمەریكاییەكان باسیش كرابێ، نەبووەتە فشارێك و هەڵمەتێك لەلای میللەتی كوردەوە.
لە ساڵی 2005، دەستووری هەمیشەیی عێراقی داندرا. ئەو، نووسراوی ئەمەریكیەكان و تەعدیلكراوی دەستی كورد بوو. كورد بە شانازیەوە ئەو دەستوورەی وەرگرت و دەنگی پێدا. لەوێدا، بەبێ دیققەتی، چارەنووسی خۆی یەكلا كردەوە و بڕیار دا، لەگەڵ عێراق دەمێنێتەوە. ئەو ئیمتیازانەی دەستووری 2005 بە كوردی داوە، بریتین لە پاراستنی هەرێمی كوردستان، لە ناوچەی جوگرافیای سەوزدا، پاراستنی ناوچە دابڕێندراوەكان لە ژێر چاودێری هاوبەشی كوردستان و عێراق. لەو دە ساڵەدا، كوردستان پێشكەوتنی زۆری ئابووری و كۆمەڵایەتی بەخۆیەوە بینی. هەروەها توانی، سەرنجی نێودەوڵەتی بۆلای خۆی ڕابكێشێت. ئەو پەیامەیان بداتێ، میللەتی كورد دەیەوێ بە هێمنی بژیەت و هەوڵ بەرەو دیموكراسی دەدات. لە هەمان كاتدا، دەیەوێ بە شێوەی تایبەتی خۆی، گەشەی ئابووری بکات و هێمنانە سود لە سامانەكانی خۆی وەربگرێت. ئەوەش دەسکەوتێکی كەم نییە، هەنگاوێكە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەیبینن و شاهێدی بۆ دەدەن. جیا لەوە، بوژاندنەوەی ناوخۆی كوردستان، بووەتە شاهید كە ئەم میللەتە، خۆی پێ بەڕێوەدەبردرێت.
جیا لە قازانجەکان، زەرەری گەورەی ئێمە، لە ڕیفراندۆمی دەستووری 2005دا كردمان، ئەوەیە كە بڕیارمانداوە، ئێمە لەناو عێراقدا دەمێنینەوە! بڕیارمان داوە، لەسەر بنەمای دەستوورێك، كە دەكرێ عێڕاق بە جۆرێك لێكدانەوەی بۆ بكات و ئێمەش بە جۆرێكی دیكە. ئێستا ئێمە لەو كێشەیەداین. بۆ نموونە، لە كوردستان دەڵێین؛ ئەم دەستوورە بۆ دابین كردنی هاوبەشیی نێوان كورد و عەرەبە لە بەڕێوەبردنی عێراقدا.هەروەها ئێمە پڕوپاگەندەی ئەوە دەكەین، لە دیباچەی ئەم دەستورەدا، زەمانەتی بەردەوامی و لێكهەڵوەشانەوەی عێراق هەیە. گوایە، ئەگەر عێراقێكی دیموكڕات و فیدڕالی نەبێت، ئێمە مافی بڕیاردانی سەرلەنوێمان هەیە. کەچی عەرەب دەڵێن وانییە، عێراق وڵاتێكی فیدڕالییە بۆ كوردان، لە هەمان کاتدا حكوومەتێكی سادەیە بۆخۆمان! ئەوان، لێكدانەوەیەكی زۆر سادە بۆ ئەم فیدڕالییەتە دەكەن. ئێستا، ئێمە و عێراق، لەو كێشە قانوونییە داین. بۆ ئەو مەبەستانە، من پێموایە، دەبێ پەنا ببەینە بەر ئەو قانوونزانە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییانەی شارەزا و زانان. ئەوانەی كە مێژوو و ڕووحی قانوونی نێودەوڵەتی دەخوێننەوە.
سەركردایەتی سیاسی كوردستان، پێویستە قبوڵ بكات كە حەزی ئەوان لەگەڵ بابەتەكە، هەندێک جار لێكدی جیاوازن. مافی بڕیاردانی چارەنووس بەو مانایە نییە ئێمە هەر لە خۆمانەوە ڕیفراندۆم بكەین. ئەگەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ڕیفڕاندۆممان لێ قبوڵ نەكات، بشیكەین قیمەتێكی ئەوتۆی نابێت. دەوڵەت، شەخسیەتی مەعنەوی و قانوونی نێودەوڵەتی هەیە. ئەوە لە یاساكانی نێودەوڵەتیدا تەعریف كراوە. پێویستە بكەوێتە پەیوەندیەكی ئۆرگانیك لەگەڵ جیهانی زیندوو. خۆ ئەگەر ئەوەمان نەتوانی، گۆشەگیر دەبین. ئەوکات ناتوانین سود لە سامان و وزەی ناوخۆیی وڵاتەكەمان وەربگرین چونکە بە تەنیا دەمێنینەوە.ئەوە جیا لە مەترسی پەلاماری بەردەوام، بۆ سەرمان. بۆیە، من پێموایە نابێت بەو ئیتیجاهە پەلە لە سەربەخۆیی بكرێت. بەڵكو دەبێ هەوڵ بدەین ئەو زەمینەیەی كە لە ماوەی 22 ساڵی ڕابدروودا، سەلماندومانە میللەتێكین، دەتوانین خۆمان بەڕێوەبەرین، بیکەینە قەڵغان بۆ ئەو بەشە پەلاماردانەی ئێستای عێراق، بكەینە ماددە بۆ لێكدانەوەی قانوونزانە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییە كاریگەرەكان تا بە دوای ئەو درزەدا بگەڕێن كە دەكەوێتە ناو عێراق. ئەو درزەی، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، سەرنجی بۆ ڕادەكێشێ. ئەوسا ئەو مافە بە میللەتی كورد بدات، بڕیار لە چارەنووسی خۆی بدات.
بڕیاردانی چارەنووس، مافێكە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بە میللەتانی دەدات. مافێك نییە، تەنیا میللەتان خۆیان بە خۆیانی بدەن. ئەگەر میللەتان توانیبایان، ئەو مافە، یەکلایەنە بەخۆیان بدەن، ئەوە ئێستا ژمارەی دەوڵەتانی دنیا، هێندەی ژمارەی نەتەوەكان و دینەكان و مەزهەبەكان و نەژادەكان و شوێنە جوگرافیاییە خاوەن تایبەتمەندەكان دەبوو. بۆیە پێویستە، كارێكی هوشیارانەی قانوونی و جدی و پشوو درێژانە بكرێ، تا میللەتی كورد لەو تەعریفە بەرخوردار بکرێت، بە میللەتێك ئەژمار بكرێ كە لە 100 ساڵی ڕابردوودا، غەدری لێكراوە. ئێمە دەبێ بۆ گەڕاندنەوەی ئەو مافە و ئەو مشورە هەوڵ بدەین، تێكۆشانی 100 ساڵی ڕابردومان بكەینە ئامراز بۆ گەیشتن بە ئاستی متمانەی نێودەوڵەتی.
بە داخەوە، لە كوردستان، باو لەوەدایە، لەسەر ڕیتمی ئایدیۆلۆژیای ڕزگاریخوازی، گوێ لە سوپایەكی بەرفراوانی قانوون خوێنی گەنج و حزبی ڕادێرین كە بەبێ خۆماندو كردن، بە دڵی خۆیان لێكدانەوە دەكەن. ئەو شێوازە، سەركردەكان بەهەڵەدا دەبات. ئێستا مەیل بەولایە ئاسانەدایە، بۆیە پێویستە ئەو شێوازە بەلاوە بنێین. لە لایەكی ترەوە، ژمارەیەك لە قانوونزانی بیانی هەلپەرست، بۆ قۆستنەوەی پارە و وەرگرتنی ئیمتیاز لە هەرێمی كوردستان، لە دەوروبەری سەركردایەتی سیاسی كوردستاندا هەن و بەردەوام لەگەڵ قانوونزانە گەنج و حزبیەكانی ناوخۆیی، لەسەر وەتەری سەربەخۆییەكی ئاسان، كاردەكەن. ئەوانە، تەنیا چاویان لە وەرگرتنی پارەیەكی زۆرە و چین چین دێن لە كوردستان وەری دەگرن و پاشان بزر دەبن. پێویستە سەركردایەتی سیاسی كوردستان، لەم دوو جۆرە لێكدانەوە قانوونیە ئاسانە، خۆی دوور بخاتەوە.
یەكێكی تر لەو هۆكارانەی، ئێستا لەگەڵ عێراق، هەڕەشە لە كوردستان دەكات، ناتەبایی نێوان لایەنەكانی كوردستان و ڕوانگە جیاوازەكانە. کورد پێویستیەتی، ئەم یەكڕیزی نیشتمانیەی كە ئێستا غایبە، بە تەواوی بگێڕدرێتەوە. بۆ ئەوەش چاوەڕوان دەكرێ، سەرۆكی كوردستان هەموو حیكمەتی خۆی بەكاربێنێ تا هەموو لایەنەكان لە پرۆسەی بەڕێوەبردنی وڵات و یەكدەنگی و تێكۆشان بۆ ڕزگاری و سەربەخۆیی بەشداربن. بەشداریكردنی هەمووان زامنی یەكڕیزی نیشتمانییە. هەر ئەوەش وایکردووە، باری سەر شانی سەرۆك بارزانی، ئێستا لە هەموو قۆناخەكانی پێشوو قورستر بێت. لە شێوازی بردنی وڵات بەرەو سەربەخۆیی، كە بارزانی خۆی پێشەنگە لە گەڵاڵە كردنی تێزی سەربەخۆییدا، ڕۆلی سەرۆكی ڕزگاریخواز، وا دەخوازێ كە سەرۆكایەتی هەموو لایەنەكان بكات و لە كردەوەی سەرۆكایەتی كردنی وڵاتدا حزبایەتی بەكار نەیەت. پێویستیەكی تر، دوور كەوتنەوەی كوردستانە لە گرژی ناوخۆیی. بەتایبەتی ئەو گرژیەی كە هەڕەشە لە یەكپارچەیی كوردستان و لە تەبایی دەكات. ئەوەی حكوومەتی عێراق و ناحەزانی دەورووبەریش كاری لەسەر دەكەن، لە پەیوەندی نێوان پارتی دیموكراتی كوردستان ، یەكێتی نیشتمانی كوردستان ، بزوتنەوەی گۆڕان ، پەكەكە دەردەکەوێت.
هاوپەیمانی توركیا و كوردستان، بابەتی نەوت لەو نێوەندەدا، دیسان باسێكی دیكەیە كە لایەنەكانی ناوخۆ و دەرەوە، لەسەری ڕادەوەستن. ئاساییە سەركردایەتی كوردستان، بە هەموو شێوەیەك، چەكی نەوت بەكاربێنێت بۆ رازیكردنی توركیا و دابین كردنی بەرژەوەندی هاوبەش. هەڵبەت، لەلای ئێمەوە ئەو بەرژەوەندییە بخرێتە خزمەتی پاراستنی كوردستان لە دەست پەلاماری عێراق. لەوانەیە ئەم پاراستنە قۆناخی جیا جیای هەبێت. ئەوەی بەدی دەكرێ، كارێكی خێرا و ئاسان نییە. قۆناغەكانی دوور ڕاگرتنی عێراق، لە چارەنووسی كوردستان، دەكرێ لە ئێستاوە دەستی پێ كردبێ. بەڵام ئایا توركیا لەو مەسەلەیە تێگەیشتوە؟ نابێ تەجرەبەی تاڵی ساڵی 1975ی شۆڕشی ئەیلول، بمانترسێنێتەوە. هەبوونی متمانە بە توركیا، ترسێكە لە لای هەموو هاوڵاتییەكی كوردستان هەیە. هەموو كەس، لای خۆیەوە دەپرسی؛ ئەرێ توركیا بە پەیمان یان بەڵگەنامەی قانوونی، لەگەڵ هەرێمی كوردستان كەوتۆتە ئەم هاوپەیمانێتی و ئەم كێشە هەرێمایەتیە؟ یان متمانە كردنە بە شەخسێك كە ئێستا سەركردایەتی توركیا دەكات(ئۆردوگان)؟ ئەو تەجرەبە و گومانانە، سەركردایەتی كوردستان، دەخەنە ژێر فشار، تا ڕاستی لە میللەتی خۆیان نەشارنەوە. لە لایەكی ترەوە، ئەرێ جیا لە توركیا، لایەنی دیكە هەن كە مەیلیان لەگەل سەربەخۆیی كوردستاندا بێت؟ ئەم لایەنە نێودەوڵەتیانە- ئەگەر هەبن- دەبێ كورد لێیان ئاگادار بێت.
هەموو ئەو باسەی دەیكەین، دەوەستێتە سەر ئاستی ژیانی دانیشتوانی كوردستان. پرسیار ئەوەیە چەند دەپارێزرێت؟ كوردستان لە ماوەی 10 ساڵی ڕابردوودا، ڕێگایەكی درێژی لە پێشكەوتنی ئابووری و سەقامگیری كۆمەڵایەتیدا بڕیوە. وا دەخوازێ، سەربەخۆیی كوردستان، ئەو سەقامگیریی و گەشەسەندنە ئابووری و كۆمەڵایەتییە، نەكاتە سوتەمەنی و كۆتایی پێ نەهێنێت. وزەی گەورەی میللەتی كورد، لەو پێشكەوتنەدایە. متمانەی نێودەوڵەتیش لەو پێشكەوتنەدایە كە پێیان وایە، كورد خۆی بەڕێوەدەبات. بۆیە پێویستە حكوومەتی هەرێمی كوردستان و سەرۆكایەتیەكەی، مشوری بەكارهێنانی عاقڵانەی سامانی كوردستان بخۆن. بە نەوت و غەیری نەوتەوە، هەوڵ بدەن پێ بە پێی هەنگاونان بەرەو سەربەخۆیی، ئاستی ژیانی خەڵك نەكەوێتە بەر مەترسی، گەشەسەندن لە كوردستان نەوەستێت. دەكرێ ئەو دوو ئامانجە بەیەكەوە ڕابەری بكرێن؛ هەنگاونان بەرەو سەربەخۆیی، بە پاراستنی گەشەسەندنی ئابووری و كۆمەڵایەتی هەرێمی كوردستان بەستراوەتەوە. میللەتێك لێی بشێوێت و داخڵی گێژاوی شۆڕشگێڕی بكرێتەوە، توانایی یەك ڕیزی زۆر كەم دەبێتەوە و ئەگەرەكانی ناحەزی زۆر دەبن.
من پێموایە هەوڵدان بۆ بەرەوپێشەوە چوون، بەرەو سەربەخۆیی قۆناخ بە قۆناخ، بە بێ پەلەكردن، بێ دواكەوتن، ئازار لەسەر ملی میللەت كەمدەكاتەوە و یەكڕیزی زیاتر دەكات. ئینجا بواری بیركردنەوە دەهێڵێتەوە، دەرگای گفتوگۆ لەگەڵ عێڕاق و دنیا، بۆ دابین كردنی بەرژەوەندییەكانی هاوبەش، كراوە دەبێت.
حكوومەتی عێراق پاڵمان پێوەدەنێت تا بە خێرایی، وەك ناوچەكانی دیكەی عێراق، لە شەردا بسوتێین. كاتێک سوتاین، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و كۆمپانیاكانی، كە هاوكاری ئابووری كوردستان دەكەن، نامێنن. ئەگەر ئەو دۆخە بەسەرماندا بسەپێت، ئەوكات دەكەوینە بارودۆخەكی سەختتر كە زیانی لە قازانجی زیاتر دەبێت. پیویستە هەموو هەوڵەکان ڕووی لە سەربەخۆییەکی عاقڵانە بێت.