توقییە لە سیاسەتدا

ئێمه‌ ئێستا له‌ ته‌نگژه‌داین؟ ئەو ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌یە، دەرهاویشتەی پڕۆژه‌ی‌ بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كوردستانە. ئەو پڕۆژە نەتەوەییەی، دوای ڕزگاریی کاری پێ دەکرد،‌ ماوەی 23 ساڵ، وڵاتی پێ به‌ڕێوه‌ ده‌بات. پێم وایه‌ پێویستە، به‌ دیقه‌ت بیری لێ بكه‌ینه‌وه‌، ئاخۆ ناوه‌ڕۆكی ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ی، ئامانجی رزگاركردنی كوردستان بووه‌، ئایا له‌ ده‌ربڕین و ته‌نزیم كردن و خۆ پێ ناساندن‌، ته‌واو سه‌ركه‌وتوو بووه‌ یان نا؟‌ له‌وه‌یاندا حه‌قمانه‌ هه‌ڵویسته‌ بكه‌ین و به‌ چاوێكی ڕه‌خنه‌گرانه‌وه‌ لێی بکۆڵینەوە.
جاران، بیروڕای ڕزگاریخوازانه‌ی كوردستان، به‌ ئایدیۆلۆژیا ناو دەهێندرا. لەم سەردەمەدا، پێویست ناکات هەمان چەمکی بۆ بەکابێنین، چونكه‌ بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كوردستان و بزووتنه‌وه‌ی سیاسی ئەم سەردەمە، له‌ چەمکی ئایدیۆلۆژیا ده‌رچووه‌ و بووتە بەشێک لە روانگای جیهانی بۆ سەربەخۆیی نەتەوەکان. لێرەدا چەمکی پڕۆژه‌ی نه‌ته‌وه‌یی یان پڕۆژه‌ی ڕزگاریی كوردستان، بەکاربێنین، راستترە. ئەو پڕۆژەیە، چه‌ند سه‌ركه‌وتوو بووه‌؟ بزووتنه‌وه‌ی سیاسی له‌ كوردستان، بۆ داڕشتنی پڕۆژه‌یه‌كی ڕوون كه‌ له‌گه‌ڵ عێراق و له‌گه‌ڵ ده‌ره‌وه‌دا، پێی ده‌كه‌وێته‌ گفتوگۆ،چەند له‌ خواستی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستان نزیک بووە؟
‌نەگەیشتن بە ئامانجە دیاریکراوەکانی کوردستان، وامان لێ دەکات، سەر لەنوێ ئەو پڕۆژەیە پێدا بچینەوە تا کەموکوڕییەکانی تێبگەین. مۆرکی تەقییە، بەسەر پڕۆژه‌ی فکری بزووتنەوەی سیاسی کوردا زاڵە. ئەو دیاردە ئاڵۆزە، له‌ ساڵانی سییه‌كانی سەدەی ڕابردووەوە تا ده‌گاته‌ ئه‌م ساته‌،بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستانی، داگرتووە. پێویستە ڕوونی بکەمەوە، نیازم لە تەقییە، چییە. ته‌قییه میکانیزم و شیوازێکی ئاڵۆزی خۆ پاراستنی ئەو پێکهاتە فکریی و فەلسەفیی و مەزهەبی و دینییە‌یە، له‌ مێژووی ڕۆژهه‌ڵاتی موسولماندا، سەری هەڵدا. ئه‌و ته‌ریقه‌ت و كه‌سانه‌ی كه‌ بیر و ڕاكانی خۆیان شاردۆته‌وه‌، زۆرن. تەقییە بەشێکە لە ڕۆشنبیریی سۆفییانە. ئێستاش، به‌شێك له‌ پێكهاته‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستان، به‌ده‌ست تەقییەوە‌ خۆیان گرفتار کردووە و بووتە مۆرکی باوەڕەکانیان. بۆ نموونه‌، ئه‌گه‌ر كاكه‌ییه‌كان و تا ڕادەیەک ئێزیدییه‌كان بە نموونە بێنینه‌وه‌، دەبینین هەرکامیان،‌ دینێكی تایبەتن له‌ ده‌ره‌وه‌ی دینی ئیسلام، به‌ڵام ته‌عبیر له‌ خۆیان ناكه‌ن. هەڵبەت، ئه‌گه‌ر مێژوویه‌كی سەخت و خوێناوی، له‌ پشته‌وه‌ی ئه‌و ته‌قییه‌وه‌ هه‌بووبێت، خۆ له‌م ڕۆژگارەدا، هیچ پاساوێك بۆ ته‌قییه‌ نه‌ماوه‌تەوە.
دێمه‌وه‌ سه‌ر دۆزی نه‌ته‌وه‌یی و رزگاری كوردستان. لێرەدا ئه‌گه‌ر ڕه‌گه‌زه‌كانی پێکهێنەری ئەو پڕۆژەیە دەستنیشان بکەین، ئەمانەن: یه‌ك- دان هێنان به‌ مافی نه‌ته‌وه‌ی كورد. ئەگەر بپرسین مافه‌كه‌ چییه‌؟ ئه‌وە له‌وێدا لێكدی ده‌كێشرێته‌وه‌ و زۆر ڕوون نییه‌. ئەرێ لەگەڵ عێڕاق مانەوەیە یان ڕووی لە سەربەخۆیی دایە؟. دووه‌مین ڕه‌گه‌ز- دیموكراسییه‌ بۆ عێڕاق. سییه‌مین ڕه‌گه‌زی- پاراستنی یه‌كپارچه‌یی خاكی عێراقه‌. له‌ دووه‌م و سێیه‌مدا واته‌ له‌ دیموكراسی و یه‌كپارچه‌یی بۆ عێراق،زۆر زێده‌ڕۆیی له‌ناو فكری سیاسی كوردستاندا کراوە. به‌تایبه‌تی كاتێك كه‌ سه‌ركردایه‌تی بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كوردستان، خۆی بووه‌ به‌شێك له‌ سه‌ركردایه‌تی ڕه‌سمی عێراق.
له‌م بیست ساڵی ڕابردوودا، پاكه‌تی پڕۆژه‌ی ڕزگاری كوردستان، له‌به‌رده‌می عێراق ڕوون نه‌بووه‌. ئه‌گه‌ر ‌ كه‌مێك ڕاستگۆبین، تاكو ئێستا گفتوگۆیه‌ك له‌ نێوان هه‌رێمی كوردستان و عێراق، له‌سه‌ر بنەمایەکی ئەوتۆ نەکراوە کە ڕاشکاوانە دریببڕێت؛‌ ئێمه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی كاتی له‌گه‌ڵ ئیوه‌داین. بۆ ئه‌و كاتی بوونه‌ش، ساڵانمان هه‌یه‌، بۆ ئه‌و ساڵانه‌ش ئامانجی هاوبه‌شمان هه‌یه‌ كه‌ له‌سه‌ر ڕێككه‌وتووین و كار ده‌كه‌ین.‌ قه‌ت به‌م شێوه‌یه‌، قسه‌ له‌گه‌ڵ عێراق نه‌كراوه‌، ڕۆژێك، یه‌ك سه‌ركرده‌ی عیراقی نه‌خراوه‌ته‌ به‌ر بیرۆکەی ‌ به‌ كاتی مانەوەمان. هەروەها بۆیان ڕوون بکرێتەوە كه‌ هیچ پڕۆژه‌یه‌كی دوژمنكاری و ئازاردانمان، بۆ ئەوان نییه‌. سه‌رباری ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ مێژوویه‌كی خوێناویمان له‌گه‌ڵیان هه‌یه‌، به‌ ڕوانگه‌یه‌كی لیبورده‌ییه‌وه‌ ته‌ماشایان ده‌كه‌ین و بیر له‌ تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ ناكه‌ینه‌وه‌. له‌ ناخی خۆماندا، دەزانین‌ ده‌وڵه‌تێك، هەوڵ بدات میلله‌تێك له‌ناوبه‌رێ، مه‌عقول نییه‌ له‌گه‌ڵی بمێنیه‌وه. کەچی كاتێك كه‌ له‌گه‌ڵیان دانیشتووین، چ له‌ ساڵی 1991 تا ئێستا، ‌ خاڵی گفتوگۆمان له‌گه‌ڵ عێراق لەوەدا بووە کە له‌گه‌ڵیان پێكدێین و موناقه‌شه‌ی یه‌كپارچه‌یی عیراقمان نەکردووە. ئیمه‌ له‌وان عێراقیتر بووین. ‌ له‌ ڕاستیدا لیره‌دا، ناکۆمی ته‌قییه‌یی لە پڕۆژه‌ی ناسیۆنالیزمی كوردستان ده‌رده‌كه‌وێ. ئێمه‌ له‌ناخی خۆماندا، بڕوامان به‌ عێراقی بوون نییه‌. دەزانین به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانمان له‌وێ دابین نابێت. هه‌روه‌ك چۆن، ئێمه‌ له‌ناخی خۆشماندا، دژی عێراق و دژی پیكهاته‌كانی دیكه‌ی نین. دەزانین ئیمه‌ ئه‌گه‌ر به‌ دوای ناسنامه‌ی خۆمان و داسەکنانی خۆماندا ده‌گه‌ڕیین، ئه‌وە له‌ سه‌ربه‌خۆیی ئیمه‌دا دەست دەکەوێ.
له‌ مێژووی فكری قانونی مرۆڤدا، بووەتە كولتووری جیهانی، ئەگەر‌ میلله‌تێك، بیه‌وێ ته‌عبیر له‌ مافی چاره‌ی خۆنووسین بكاتەوە، ده‌بێ له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایانه‌ جارێكی دیكه‌ ڕوانگه‌كان و ئامانجه‌كانی خۆی داڕیژێته‌وه‌ و جێگیری بکەین. ئه‌مه‌ ته‌عبیر له‌ ناسنامه‌ و له‌ هه‌بوونی ئێمه‌ ده‌كات. بۆیە پاكه‌تی پڕۆژه‌ی سه‌ركردایه‌تی سیاسی كوردستان، له‌ بواری فكری، كه‌م و كوڕی تێدا هه‌یه‌.
ئیستا ‌ له‌ ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌ داین، ئه‌وە ئێمه‌ دروستمان نه‌كردووه‌، عێراق دروستی كردووه‌. ‌ عیراقییەکان پێمان ده‌ڵێن: كاكه‌ عێراقی ‌دەبیت باشە ئەگینا خواحافیزت بێت. كاتێك كه‌ پێمان ده‌ڵێن خواحافیزتان بێت، له‌وانه‌یه‌ ئه‌مه‌ پڕۆسەیەکی ئاسان نه‌بێت، به‌ڵام ڕاستی تیدایه‌. پرسیار ئه‌وه‌یه‌؛ ئێمه‌ هیچ ئاماده‌كاریمان بۆ ماڵئاوایی کردوە؟ ئه‌گه‌ر ئه‌وان به‌ ئێمه‌ بڵین خواحافیزتان بێ، ئەوە له‌ نه‌تیجه‌ی دیموكڕاسی بوونی عێراق نییه‌. كاری ئێمه‌ش نییه‌ خۆمان ماندو بكه‌ین ئاخۆ عێڕاق ده‌مێنێ یان نامێنێ! پێكهاته‌كانی عێڕاق چۆن به‌یه‌كه‌ هه‌ڵده‌كه‌ن. هەڵبەت پێویستە، قسه‌ی خێریان بۆ بكه‌ین، هاوكاریان بكه‌ین، به‌ڵام پیش ئه‌وه‌، پێویستە ڕوانگه‌ی ئێمه‌ ڕوون بێت، كوردستان ڕوانگه‌ی ڕوون تایبەت بە چارەنووسی خۆی نییه‌.
له‌ ساڵی 2009، نه‌دوه‌یه‌كی باش له‌ به‌غدا كراوه‌. ژماره‌یه‌كی زۆر، له‌ پێكهاته‌كانی عێراق، له‌وێ قسه‌یان كردووه‌. باسەکەیان له‌سه‌ر ئەو تەوەرانە بووە؛ ئه‌رێ عێراق چییه‌؟ ناسنامه‌ی عێراق چۆنە؟ گرفتی عێراق چییه‌؟ هه‌ر هه‌موویان سه‌رده‌رگومن و له‌ لە کێشە دان. هەڵبەت، خۆیان ده‌گه‌نه‌ ئه‌نجامێك. یه‌كێك له‌و تەوەرانه‌، باسی كوردستان ده‌كات. له‌ هه‌ره‌ دیموكراتیانه‌وه‌ تا ئه‌وانه‌ی پێیان ده‌گوترێ تایفی، دەڵێن نازانین كورد چیان ده‌وێ! وادەزانن، کورد هه‌موو عێراق به‌ هی خۆی دەزانێ. ئه‌وان پێیان وایە، کورد پێكهاته‌ و ناوچه‌یه‌كی جوغرافیایی ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نین. هه‌ندێك ده‌پرسن،‌ ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نین، بۆ هەنده‌ پێیانه‌وه‌ سه‌رقاڵین!
ئه‌و نموونە ده‌ریده‌خات، پێكهاته‌كانی دیكه‌ی عێراقی، هه‌نده‌ی ئیمه‌، گرنگی به‌ یه‌كپارچه‌یی و دیموكراسی بۆ عێراق نادەن. ئه‌وان بۆیان گرنگ نیە، ئێمه‌ چۆن خۆمان به‌ڕێوه‌ده‌به‌ین. له‌م ده‌ ساڵی رابردوودا، پڕۆژه‌یه‌كم له‌ لایه‌نی عێراقیه‌وه‌ نه‌بینیوه، بیر له‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كوردستان بكاته‌وه‌ و ئێمه‌ وه‌ك خۆمان‌ ببینێ. هه‌ڵبه‌ت، زۆر گله‌ییان لێ ناكرێ، چونكه‌ خۆمان پرۆژەیەکی ڕوونمان نیە.
ئێمه‌ له‌مه‌ڕ یه‌كپارچه‌یی عێراق كه‌ مێژوویه‌كی خوێناویمان، له‌ كاركردن و خۆناساندن له‌سه‌ری‌ هه‌یه‌، تەنیا زه‌ره‌رمان تێدا كردووه‌. بەم هۆکارانە: یه‌ك- عێراق ئاماده‌ نییه‌، ئه‌و یه‌كپارچه‌ییه‌ دروست بكات، له‌سه‌ر بنچینەی لێکدی تێگەیشتن بێت. دوو- دیموكراسییە بۆ عێراق. كه‌ی ئیشی میلله‌تێكی ژێردەستە، وه‌ختی خۆی ته‌رخان بكات بۆ ئه‌وه‌ی میلله‌تێكی دیكه‌ و دینێكی دیكه‌ و مه‌زهه‌بێكی دیكه‌ به‌ ئیهتیمام و مه‌ساڵحی جیاوازه‌وه‌ پێیانه‌وه‌ خه‌ریك بین تا ببن به‌ دیموكرات و بیكه‌ین به‌ شه‌رت و بڵێین ئه‌گه‌ر ئێوه‌ دیموكرات بن مافی ئێمه‌ دێته‌ دی.
ئیستا دوای نزیك له‌ 60 ساڵ ده‌ركه‌وت مافی كوردستان بۆ ڕزگاری هیچ په‌یوه‌ندی به‌ دیموكراسی له‌ عێراقه‌وه‌ نییه‌، هیچ په‌یوه‌ندیشی به‌ یه‌كپارچه‌یی خاكی عیراقیشه‌وه‌ نییه‌، به‌ پێچه‌وانه‌وه ده‌بێ ڕاستگۆبین‌ سه‌ربه‌خۆیی ئێمه‌ یه‌كپارچه‌یی عێراق له‌ت ده‌كات، ئه‌گه‌ر گوتمان ده‌مێنینه‌وه‌ ئه‌وا ده‌مێنینه‌وه‌ به‌ڵام تا كه‌ی، من ناچارم نمونه‌ به‌ وڵاتێكی پیشكه‌وتوو نه‌هینمه‌وه‌، جنوبی سودان كاتێك كه‌ كردیانه‌ شه‌رت به‌سه‌ریانه‌وه‌ تا له‌ حكوومه‌تی مه‌ركه‌زی به‌شداربن، به‌شداربوون و جێگری سه‌رۆكیش بوون، به‌ڵام هیچ ڕۆژه‌ك نه‌یانشارده‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌یان ته‌وافوقه‌ و قه‌ناعه‌ت نییه‌، جنوبی سودان له‌گه‌ڵ سودان نامێنێته‌وه‌ و ئێمه‌ جێگری سه‌رۆكێكی باش بۆ ئێوه‌ نابین، سه‌ره‌نجام حكوومه‌تی سودان سه‌رباری ئه‌و هه‌موو كه‌م و كوڕیانه‌ی كه‌ هه‌یه‌تی و هه‌موومان كۆكین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ ئه‌و بزوتنه‌وه‌ سیاسییه‌ی كه‌ سودان به‌ڕێوه‌ ده‌بات دیموكرات نین، تاوانبارن به‌ كوشتنی به‌كۆمه‌ڵ، تاوانبارن و ده‌بێ سه‌رۆكه‌كه‌یان بگیرێ و له‌ لاهای دادگایی بكرێ، به‌ڵام سه‌ره‌نجام ددانی نا به‌ جیابونه‌وه‌ی جنوبی سودان له‌ سودان به‌ هه‌موو كێشه‌كانی كه‌وا هه‌یانه‌، هه‌مان پرۆسه‌ خه‌ریكه‌ له‌ عێراق ڕووده‌دات. كاتێك كوردستان له‌ ڕووی سیاسییه‌وه‌ هیچ په‌یوه‌ندی به‌ عێراقه‌وه‌ نه‌مابێ، له‌ ڕووی ئابووریه‌وه بیه‌وێ خۆی له‌ عێرلق جیاكاته‌وه‌، په‌یوه‌ندییه‌كانی جاریوا هه‌یه‌ ڕێك پێچه‌وانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی عێراقن، ساڵیك دوو ده‌ سه‌ره‌نجام عێراق بارێك كه‌ هیچ به‌رژه‌وه‌ندی بۆ ئه‌وان نه‌بێت ته‌بیعه‌تی مرۆڤ وایه‌ پێی ده‌ڵێ كاكه‌ له‌كۆڵم به‌وه‌، كاتێك كه‌ ناتوانم كۆنترۆڵت بكه‌م، ته‌بیعی دوای ئه‌نفال كیمیابران و ڕاگواستن و كاولكارییه‌ی به‌سه‌ر ئێمه‌ هاتووه‌ زۆر ته‌بیعیه‌ سیاسییه‌كانی عێراق ئه‌گه‌ر دیموكراتیش نه‌بن یان مه‌زهه‌بی بن و ده‌ست رشیش بن ئه‌وه‌م نه‌بیته‌ پاساو ئاساییه‌ ئه‌گه‌ر بیر له‌ كوشت و بڕی ئێمه‌ نه‌كه‌نه‌وه‌، له‌ جیاتی ئه‌وه‌ بڵێن خواحافیزتان بێ.
من پیموایه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ باسم كرد، مێژوویه‌كیشمان له‌و باره‌وه‌ هه‌یه‌ و ده‌بێت پییدا بچینه‌وه‌، مێژوویه‌ك له‌ بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كوردستاندا باس له‌ گفتوگۆ و پڕۆژه‌ ده‌كات له‌گه‌ڵ عێراق، ئیمه‌ دائیمه‌ن له‌ ڕوانگه‌ی یه‌كپارچه‌یی خاكی عێراقه‌وه‌ ده‌چووینه‌ پیشێ، پڕۆژه‌كانمان لامه‌ركه‌زی و ئۆتۆنۆمی و فیدرالی تا كۆتایی و ئێستا نازانین چیمان ده‌وێ، قه‌ت له‌ مێژوودا نه‌بووه‌ میلله‌تێك له‌ ته‌عریف كردنی پڕۆژه‌ی ڕزگاری و پڕۆژه‌ی خۆی بۆ سه‌ربه‌خۆیی ڕێگه‌ به‌وه‌ نه‌دا ته‌عبیر له‌خۆی بكات، كاتێك یه‌كێك ته‌عبیر له‌ خۆی نه‌كات لایه‌نی به‌رانبه‌ر و كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی چۆن تێیده‌گات.
یه‌كێك له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ناسیۆنالیزم ئه‌وه‌یه‌، ئه‌گه‌ر خۆی نه‌سه‌پێنێ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی ده‌ڵین لییگه‌ڕێن با بتوێته‌وه‌، چونكه‌ دیارده‌یه‌كی مۆدێرنه‌، خۆ دین نییه‌ به‌شه‌كانی دیكه‌ی ناسنامه‌ نییه‌ كه‌ نه‌سڕیته‌وه‌، ناسیۆنالیزم پڕۆسه‌یه‌كی ته‌كوینیه‌ ئه‌گه‌ر میلله‌تێك ته‌واوی نه‌كردبێ ده‌بێت ته‌واوی بكات، ئه‌گه‌ر نه‌یسه‌پاندبێ ده‌بێ خۆی بسه‌پێنێ، وه‌ ئه‌گه‌ر خۆی نه‌سه‌پاند ئه‌م ته‌ئمینی حه‌قه‌ی سپارد به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بڵێن ئه‌مه‌ میلله‌تێكه‌ ده‌بێ مافی خۆی هه‌بێ،‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی ده‌ڵێ ئه‌و میلله‌ته‌ی كه‌ توانایی نییه‌ داوای مافی خۆی بكات با له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كانی دیكه‌دا بمێنێته‌وه‌ و مافی مه‌ده‌نی و ڕۆشنبیری هه‌بێ، له‌ پرۆسه‌ی مێژوودا ده‌رده‌كه‌وێ ده‌توێته‌وه‌ یان ده‌مێنێ، بۆیه‌ گله‌یی ئێمه‌ له‌ ئه‌ورووپا و له‌ ئه‌مه‌ریكا و له‌ ده‌ورووبه‌ر كه‌ ددان به‌ مافی كورددا نانێن، كام گفتوگۆی سیاسی ئێمه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌مریكا و ئه‌ورووپا هه‌بووه‌ له‌سه‌ر ئه‌ساسی ئه‌وه‌ی ئێمه‌ میلله‌تێكین ده‌بێ جیابینه‌وه‌، نییه‌، كه‌واته‌ ده‌بێت هه‌ڵوێسته‌ی له‌سه‌ر بكرێ، ئه‌گه‌ر نمونه‌ بێنمه‌وه‌ له‌و ده‌ ساڵی ڕابردوو، ئێمه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕین له‌وانه‌یه‌ له‌ دیقه‌تدا زۆر و كه‌می تێدا هه‌بێ و ڕیگه‌ ده‌ده‌م كه‌ ڕه‌خنه‌م لێ بگیرێ، به‌ڵام بۆ داهاتووی كوردستان یان بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ من ناوم ناوه‌ پاكه‌ی پڕۆژه‌ی ڕزگاری له‌ كوردستاندا، له‌ ده‌ دوازده‌ ساڵی ڕابردوودا ئیمه‌ ڕوانگه‌ی به‌ڕیز مه‌سعوود بارزانیمان هه‌یه‌ كه‌ مه‌یلی سه‌ربه‌خۆیی تێدا هه‌یه‌ و زۆرجار ده‌ریبڕیوه‌، به‌ڵام ئه‌م مه‌یله‌ ته‌عریف و ته‌نزیر و ته‌نزیم نه‌كراوه‌، ئه‌گه‌ر بڵیین چییه‌ ده‌بێ له‌خۆی بپرسین، ته‌نانه‌ت پارتی دیموكراتی كوردستانیش كه‌ من له‌ سه‌ركردایه‌تی بوومه‌ و هه‌ندێ له‌ ئه‌ندامانی ئیستا لێره‌نه‌ ده‌زانن ئه‌م مه‌یله‌ ڕوونه‌ و له‌ گفتوگۆیاندا هه‌یه‌ به‌ڵام كه‌ بته‌وێ ته‌عریفی بكه‌ی ته‌نزیمی بكه‌ی ده‌بێت ته‌نیا له‌ كاك مه‌سعود بپرسی، كه‌ من پیم وایه‌ ئه‌وه‌ ڕه‌خنه‌ هه‌ڵده‌گرێ، ده‌بێ ته‌نزیم بكرێ، ده‌بێ دابه‌شبكرێ و به‌شداری نیشتمانی له‌سه‌ر دروست بكرێ. هی دووه‌میان ڕوانگه‌ی به‌ڕێز مام جه‌لاله‌ له‌گه‌ڵ هیوای سه‌لامه‌تیمان بۆی، ڕوانگه‌ی مام جه‌لال دیسان وه‌كو یه‌كێكی تر له‌ دوو سه‌ركرده‌ كاریگه‌ره‌كه‌ی كوردستان له‌ ده‌ ساڵی ڕابردوودا پتر ئیستقراری له‌سه‌ر سه‌پاندنی ئه‌مری واقیق بوو ئه‌وه‌ی كه‌ ئێستا هه‌یه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ ئیستا هه‌یه‌ بمێنێ، وه‌ من گه‌ڕام به‌ دوای نوسیندا ته‌نیا ئه‌و گفتوگۆیه‌ی به‌ڕیز مام جه‌لال هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێ باسی سه‌ربه‌خۆیی نه‌كه‌ن چونكه‌ ئه‌مه‌ خه‌ونی شاعیرانه‌، ئه‌مه‌ قسه‌یه‌كه‌ له‌ مێژوودا وه‌كو دۆكیۆمێنت ده‌مێنێته‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی ئێستا من باسی ده‌كه‌م نه‌ك بۆ كاری حیزبایه‌تی و په‌لاماردان. سییه‌مین شتم بیره‌وه‌ریه‌كانی وشیار زێبارییه‌ كه‌ له‌ ده‌ ساڵی ڕابردوو وه‌كو وه‌زیری خاریجی عێراق، وشیار زێباری چاوپێكه‌وتنیان له‌گه‌ڵ كردووه‌ له‌ شه‌رق ئه‌وسه‌ت یان له‌ ئه‌لحه‌یاتدا، له‌ هه‌موو گفتوگۆكانی وشیار زێباری شتێك به‌ناوی پڕۆژه‌ی ناسیۆنالیزی كوردستان نییه‌، ته‌نیا ئه‌وه‌یه‌ هه‌وڵ ده‌دات كوردێك وه‌زیرێكی باشی عێراق بێت، عێراقێكی نوێ بێ، له‌ عه‌ره‌بیدا باش قسه‌ بكات، ئه‌گه‌ر نه‌بێته‌ كه‌مكردنه‌وه‌ بۆ كاك وشیار ده‌بێ نمونه‌بێ بۆ وه‌زیره‌كانی دیكه‌ی جامیعه‌ی عه‌ره‌بی، ئه‌مه‌ پڕۆژه‌یه‌كی موشه‌وه‌هه‌ له‌ په‌یام بۆ ده‌ره‌وه‌، ئه‌گه‌ر بته‌وێ بیكه‌ی به‌ نمونه‌ بۆ سه‌ربه‌خۆیی. چواره‌مین نمونه‌م كاك عه‌دنان موفتییه‌، سه‌رۆكی په‌رله‌مانی پێشوو و ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی یه‌كێتی نیشتمانی كوردستان، له‌و مونته‌دایه‌ی كه‌ 2009 به‌شداری كردووه‌، وتارێكی دوور و درێژی نوسیوه‌ مێژووی دروست بوونی عێراق و بزوتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كوردستان باس ده‌كات، باسی كاره‌ساته‌كان ده‌كات و له‌ كۆتاییدا خواحافیز، هیچی تێدا نییه‌، ناڵێ ئه‌و مێژووه‌ دوور و درێژه‌ ده‌بێ ئێمه‌ بگه‌ین به‌م ده‌ره‌نجامه‌، له‌ كۆتاییدا ئیمه‌ یه‌ك دوو سێ ئه‌مانه‌مان ده‌وێ، گه‌ر له‌ عێراق ماوینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌م شتانه‌یه‌.
ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌گه‌ڵ عێراق بمێنینه‌وه‌ ده‌بێ خۆمان بۆ كه‌مێك له‌ تێكه‌ڵبوون و توانه‌ و له‌ ناسنامه‌ی خۆمان ئاماده‌ بكه‌ین، ئه‌وه‌ی كه‌ ئیستا له‌ كه‌ركووك ڕووده‌دات ئه‌وه‌ی كه‌ ئیستا له‌ به‌غدا كورد به‌مانای فه‌یلی كۆتایی هات و توایه‌وه‌، سبه‌ی ورده‌ ورده‌ تێكه‌ڵبوون ڕێگه‌كانی خۆی ده‌كاته‌وه‌ و نابێت پێی ته‌نگاو بین، ئه‌گه‌ر پێی ته‌نگاوین ده‌بێ ته‌عریفه‌كه‌ ڕوون بی كه‌وا ڕێ له‌ تواندنه‌وه‌ بگرین. من له‌و چوار نمونه‌یه‌ی كه‌ هینامه‌وه‌ له‌ خواره‌وه‌ پێدادێم، (سه‌رۆكی په‌ره‌مان، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی عیراق، سه‌رۆكی كۆمار و سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان) له‌مسه‌ر تا ئه‌وسه‌ر گه‌ر بێم و بچم ناتوانم وه‌ره‌قه‌یه‌ك ئاماده‌ بكه‌م كه‌ بڵێم هه‌مومان كۆكین بۆ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان، ئه‌ی ئه‌گه‌ر سه‌ربه‌خۆییمان ناوێ چیمان له‌ عێراق جیاوازه‌؟ له‌وه‌ش قسه‌یه‌كمان نییه‌.
سیسته‌می حكوومه‌تی له‌ كوردستاندا دوای ڕاپه‌ڕین له‌سه‌ر ئه‌ساسی ئه‌م روانگه‌ ناكامڵه‌ دروست بوو، ئێمه‌ حكوومه‌تێكمان ده‌وێ كامڵ هی كوردستان بێت، به‌ڵام له‌ ڕووی سیسته‌می ئابووریه‌وه‌ به‌ كامڵی وابه‌سته‌ به‌ عێراقه‌، له‌ ڕووی سه‌ربازیه‌وه‌ ده‌بێ ته‌نسیق له‌گه‌ڵ عێراق بكات، له‌ ڕووی په‌روه‌رده‌ییه‌وه‌ ده‌بێ عێراقیه‌تی تێدا بێ، سه‌ره‌نجام ئێمه‌ دوای 23 ساڵ له‌ حكوومه‌تی خۆماندا ده‌بینین ئه‌م حكوومه‌ته‌ تاكو ئیستاش نه‌یتوانیوه‌ له‌ ڕووی نیزامه‌كانی كه‌ حكوومه‌ت پێك ده‌هێنێ حكوومه‌تێكی تۆكمه‌و كامڵ بێ، جیلیكی 23 ساڵه‌مان هه‌یه‌ كه‌ ئێستا كیشه‌مان به‌ده‌ستیه‌وه‌ هه‌یه‌ كاتێك كه‌ به‌رهه‌می په‌روه‌رده‌ی ئێمه‌یه‌ له‌و حكوومه‌ته‌، جیلیكه‌ نیشانه‌ی ئه‌و ته‌شویهه‌یه‌ كه‌من ئێستا باسی ده‌كه‌م، جیلێكه‌ وا په‌روه‌رده‌ كراوه‌ نازانێ كورده‌، عێراقیه‌، وڵاتێكی سه‌ربه‌خۆی ده‌وێ، سه‌ربه‌خۆیی شتێكی دیكه‌یه‌ یان هه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئیستا هه‌یه‌.
له‌ سیسته‌می حكوومه‌تدا جاری یه‌كه‌م كورد له‌سه‌ر یه‌ك ته‌ره‌ف مانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ عێراق دوایی سیته‌می حكوومه‌ت به‌شێوه‌ی مانه‌وه‌ ده‌ستی پێكرد و كۆتایی به‌ شه‌ڕ هات، دووه‌مین ڕوانگه‌ی حكوومه‌ت به‌ڕێوه‌بردنمان ڕوانگه‌ی به‌ڕێز نێچیرڤان بارزانیه‌ كه‌ ئیعتمان له‌سه‌ر ئابووری و ته‌وافوقی سیاسیه‌ كه‌ ئێستا ئه‌ویش توشی ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌یه‌كی توند بووه‌ كه‌ خۆی به‌پێوه‌ ناگرێ. ئه‌وه‌ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بناغه‌ی ڕوانگه‌ی ئێمه‌ بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت نییه‌ و ناتوانێ ڕوانگه‌یه‌كی پته‌ومان هه‌بێ بۆ ئیداره‌كردنی حكوومه‌ت له‌ ناوخۆدا، ئه‌وه‌ له‌ ئه‌زمه‌یه‌كه‌وه‌ بۆ ئه‌زمه‌یه‌كی دیكه‌مان ده‌بات.
من پێموایه‌ حه‌قمانه‌ گه‌ر بیر له‌وه‌ بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ به‌ڵگه‌یه‌كم له‌به‌رده‌ست نییه‌ كه‌ حكوومه‌تی عێراق به‌ هه‌موو لایه‌نه‌كانیه‌وه‌ گه‌یشتبنه‌ ئه‌و قۆناخه‌ی كه‌ كورد ده‌بێ عێراقی بێ یان ده‌بێ له‌ ماڵ ده‌رچێ و وازمان لێ بێنێ، ئه‌گه‌ر بیركردنه‌وه‌یه‌كی ساده‌ش بۆ ئه‌وه‌ له‌ عێراق هه‌بێ، ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ ئێمه‌ی خستۆته‌ گۆشه‌یه‌كی ته‌نگ و ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌یه‌كی توند، چاره‌ چییه‌؟ چاره‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ڕاستیدا بیر له‌ ته‌كمیلی پڕۆژه‌ی سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بكریته‌وه‌ بی ئه‌وه‌ی په‌له‌ په‌ل له‌ جیا بوونه‌وه‌ له‌ عێراق بكرێ، مه‌سه‌له‌ی جیابوونه‌وه‌ و دوور و نزیكی هیچ په‌یوه‌ندی به‌ ڕوونی پڕۆژه‌كه‌وه‌ نییه‌، ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ واده‌كات كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردستان له‌ناو خۆیدا پیی له‌سه‌ر زه‌وی بیت و بڕوای به‌خۆی هه‌بێ و كاتێك داوای هاوكاری ته‌زامن له‌ میلله‌ت ده‌كه‌ی ده‌زانێ له‌سه‌ر ئه‌ساسی چی و له‌ پێناوی چی ته‌زامنت ده‌كات، له‌ پێناوی چی پشتی یه‌كتر ده‌گرن، له‌ پێناوی چی ئاماده‌یه‌ فیداكاری بكات، بۆ ئه‌وه‌ من پێموایه‌ بزوتنه‌وه‌ی سیاسی پێش هه‌مووان و پاشان نوخبه‌، نوخبه‌ به‌مانای ڕۆشنبیرانی ئه‌كادیمی و غه‌یره‌ ئه‌كادیمی ئه‌وانه‌ی كه‌وا ئاماده‌كردنی فكر ئیشی ئه‌وانه‌، به‌ دریژایی میژووی 50 ساڵی ڕابردوو لێكجیابوونه‌وه‌یه‌كی ته‌واو له‌ نێوان نوخبه‌ و سیاسه‌ت له‌ وڵاتی ئێمه‌دا هه‌یه‌ و هه‌تا ئێستاش به‌رده‌وامه‌، من پێموایه‌ ده‌بێ جاری یه‌كه‌م لاباڵه‌كانی سیاسی له‌ بزوتنه‌وه‌ی كوردستاندا به‌ ئۆپۆزیسیۆن و ئه‌وانه‌شی كه‌ حكوومه‌تیان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ دوور له‌ به‌رژه‌وه‌ندی حیزبی میكانیزمێك دروست بكه‌ن به‌خێرایی بگه‌ین به‌ پڕۆژه‌یه‌كی ڕوون كه‌ هه‌موو پێی پابه‌ند بن، من پێم وایه‌ چه‌ند بزوتنه‌وه‌ی سیاسی موقه‌سره‌ یان خه‌تاباره‌ له‌ دوورخستنه‌وه‌ی نوخبه‌، به‌ ته‌بیعه‌تی دروستبوونی خۆی نوخبه‌ له‌ كوردستان نوخبه‌یه‌كی نابه‌رپرس بووه‌، هه‌ست به‌ به‌رپرسیاره‌تی ناكات و گۆشه‌گیره‌ و پتر بۆڵه‌ بۆڵكه‌ره‌، ئه‌وه‌ش وای كردووه‌ كه‌ میلله‌تی ئێمه‌ له‌ به‌رهه‌مێك بێبه‌ش بێت كه‌ له‌ میلله‌تانی دیكه‌دا هه‌یه‌ ئه‌ویش ئینتاجی فیكر ته‌نیا سه‌ركرده‌ سیاسییه‌كان نایكه‌ن، میوانێك لێره‌بوو به‌ناوی ئیلینا وه‌زیری ژینگه‌ی چه‌ند كابینه‌ پێش ئێستای سوید بوو، قسه‌یه‌كی زۆر سه‌رنج ڕاكێشی ده‌كرد، ده‌یگوت: سه‌ركرده‌كان توانای بیركردنه‌وه‌ی جدیان نییه‌، ئه‌وه‌ نوخبه‌ن كه‌ بۆیان بیرده‌كه‌نه‌وه‌، بۆیه‌ ده‌بێ ئالیه‌تێك هه‌بێت له‌ نێوان نوخبه‌و سه‌ركردایه‌تی سیاسی، هه‌میشه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی ئۆرگانیك هه‌بێ، مه‌سعود محه‌مه‌د پێموایه‌ به‌ نوسین هه‌یه‌تی من به‌ قسه‌ گوێم لێ بووه‌ ده‌یگوت بیركردنه‌وه‌ ئیشی به‌گزادانه‌ كاكه‌ كاری فه‌لاح و ماندوی شان به‌تۆز نییه‌ كه‌ خوا خوایه‌تی نانێك په‌یداكات و بیخوا نه‌ك به‌شێوه‌یه‌كی مۆدێرن بۆت بیر بكاته‌وه‌. ئه‌و قسه‌یه‌ زۆر ڕاسته‌، ئیستا ئه‌م ئیفتراقه‌ له‌ناو فكری سیاسی له‌ كوردستاندا وایكردووه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ لێدوانی سیاسی حیزبه‌كه‌ی ده‌دا هه‌ر ئه‌ویش بیر بكاته‌وه‌ و به‌ هه‌مان هه‌ڵچون بۆ داهاتووی وڵاته‌كه‌ی كه‌ ئه‌مه‌ كارێكی خراپه‌.
من پێموایه‌ ده‌بێ ده‌ست بكه‌ین به‌ ته‌كاندنی ئه‌فسانه‌ له‌ناو بیر و باوه‌ڕی ناسیۆنالیزمی كوردستان و نه‌ته‌وه‌یی یان بیروباوه‌ڕی ڕزگاریخوازی خۆمان، ئه‌م ته‌قیه‌ی كه‌ باسم كرد كه‌ ده‌رفه‌ت هه‌بوو جارێكی تر به‌ فراوانتر باسی ده‌كه‌م چونكه‌ بڕوام پێیه‌تی، هه‌ندێك كاره‌ساتی بۆ فكری كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ هێناوه‌ ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ ده‌ڵێین ئێمه‌ میلله‌تێكی فه‌قیرین به‌حرمان نییه‌ ده‌ورووبه‌رمان هه‌موی دوژمنن تا دوایی، هه‌موو ئه‌وانه‌ وات لی ده‌كه‌ن كه‌ بیر له‌ سه‌ربه‌خۆیی نه‌كه‌یه‌وه‌ و هه‌میشه‌ واقیع بین به‌ هه‌میشه‌ خۆپارێز به‌، هه‌میشه‌ هه‌تا كۆتایی، ئه‌وه‌ش ئیمه‌ی نه‌گه‌یاند به‌ هیچ، پێم وایه‌ ده‌بێ به‌ قسه‌ی ئاوها سه‌رپێیی نا به‌س به‌ دیقه‌ت ده‌بێ بیر بكه‌ینه‌وه‌ ئه‌و ئه‌فسانانه‌ی كه‌ له‌ ماوه‌ 60 ساڵی ڕابردوودا بۆ ته‌بریر له‌ دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ بڕیاری سه‌ربه‌خۆیی كوردستان دروست بووه‌، ده‌بێ بیان ته‌كێنین، به‌ڵام ته‌كاندنه‌كه‌ ده‌بێ موبه‌ریری عیلمیشی له‌گه‌ڵدا بێ، لێكۆڵیینه‌وه‌ی واقیعی له‌گه‌ڵدا بێ، تا ئه‌وه‌ ده‌رفه‌تمان پێ بدات ئێمه‌ كه‌ ڕوو له‌ دنیا ده‌كه‌ین بڵێین ئێمه‌ میلله‌تێكین سه‌ربه‌خۆییمان ده‌وێ، نه‌ڵێین سه‌ربه‌خۆییم ده‌وێ ئێمه‌ ئێستا بیره‌وه‌ری وه‌زیره‌كانی ئه‌مه‌ریكا ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ هاتنه‌ هه‌رێمی كوردستان وه‌كو به‌شێك له‌ عێراق مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ كردووه‌، هه‌ندێ جار لیكحاڵی بوون له‌ به‌ینی سه‌ركرده‌كانی ئێمه‌ و وه‌زیره‌كان كارێكی قورس بووه‌، ئه‌وه‌ به‌شێكی هی ئه‌مه‌ریكایه‌ كه‌ دیفاع له‌ ئیلاقاتی زاڵمانه‌ی نێوده‌وڵه‌تی ده‌كات له‌سه‌ر كوردستان، له‌سه‌ر مه‌سیری كوردستان به‌ هه‌رچوار چارچه‌ و ئێمه‌ له‌ هه‌ریمی كوردستان، له‌سه‌ر ئه‌مه‌یان ده‌بی كار بكه‌ین ده‌بێ ئه‌مه‌ریكا بخرێته‌ ژێر فشار، من پێموابوو هیچ په‌یوه‌ندی به‌وه‌وه‌ نییه‌ سبه‌ی داوه‌تمان ده‌كه‌ن یان نایكه‌ن، به‌یه‌كه‌وه‌ پێده‌كه‌نین یان نا، به‌رژه‌وه‌ندی نه‌گۆڕی ئێمه‌ ئه‌وه‌یه‌ ده‌بێ ڕوونی بكه‌ینه‌وه‌ و كاری له‌سه‌ر بكه‌ین له‌ ده‌ره‌وه‌ و ناوه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ریكا پێ له‌سه‌ر ئه‌م په‌یوه‌ندی و سیاسه‌ته‌ داده‌گرێ كه‌ كورد ده‌پڵیشێنێته‌وه‌، بۆ ده‌بێ وه‌ڵامی ئه‌و بۆیه‌ بده‌ینه‌وه‌، به‌ڵام ناكرێ كاتێك كه‌ ئێمه‌ خۆمان سه‌ربه‌خۆییمان ناوێ داوا له‌ ئه‌مه‌ریكاو ئه‌ورووپا و جیهانی ده‌ره‌وه‌ بكه‌ین ڕێك ئه‌وه‌ی كه‌ ئێمه‌ نایڵێین ئه‌وه‌یان بكه‌ین، نه‌قسی ئێمه‌ یه‌كێكیان لیره‌دایه‌.