ڕووداو و گۆڕانكاریەكان لە حوزەیران تا ئەیلولی ٢٠١٤


ڕووداو و گۆڕانكاریەكان لە حوزەیران تا ئەیلولی ٢٠١٤
”ڕاپۆرتی“
ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان ـ كوردستان (IRDK)

”ئەم ڕاپۆرتە، ئەنجامی چەند سەمینار و گفتوگۆیەکی توێژەر و ئاکادیمیسیەنە. وەک پڕۆژەی توێژینەوەی فکریی IRDK ئەنجامیانداون.جیا لە توێژەرەکان، ژمارەیەکی زۆر ئاکادیمیسیەن و ڕۆشنبیر بەشدارییان تێدا کردووە. باسە سەرەکییەکان لەلایەن ئەم ئاکادیمییانە پێشکەش کراوەن: پڕۆفیسۆر شێرزاد نەجاڕ، پڕۆفیسۆر گاریس ستانفیلد، دکتۆر لەتیف واحید، حوسێنی کوردنەژاد. سەرپەرشتی سەمینارەکان و ئامادەکردنی ڕاپۆرت لەلایەن سەرۆ قادر بووە“

ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان ـ كوردستان، بە ناوی ڕووداو و گۆڕانكاریەكان لە حوزەیران تا ئەیلولی ٢٠١٤.
ئەم ڕاپۆرتە لە 9 بەش پێشکەش دەکات:
1. تازەیی فکری سەربەخۆیی.
1. ناوچە دابڕێندراوەكان.
2. قەیرانی دارایی.
3. عێراق و كوردستان.
4. شەڕی داعش بۆ سەر كوردستان (عەرەب، توركیا، ئێران).
5. حكوومەتی هەرێمی كوردستان.
6. ڕاگەیاندنی خەراپ و نەزان.
7. توندڕۆیی ئیسلامی (داعش).
8. پێشنیارەكان.

1- تازەیی فکری سەربەخۆیی
پرسی سەربەخۆیی، بە شێوەیەكی سەرەكی لە 2014 وە، لە لایەن سەرۆكی كوردستان، باسكرا و وروژێندرا. پاشان بووە جێی باسی هەموو كۆمەڵگەی كوردستان، بە هەموو پێكهاتەكان و حیزبەكانیەوە.
لە سەرەتادا، باس و خواسێكی تووند، لەنێوان لاباڵە سیاسیەكاندا دروست بوو. بەتایبەتی لە نێوان لایەنگرانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان و پارتی دیموكراتی كوردستان. پارتی، لە ڕێگەی سەرۆك بارزانییەوە، بیرۆكەی سەربەخۆیی هێنایە ناو باسان. میكانیزمی بردنە پێشەوە و گەیاندنی بە جیهان و میللەتی كورد، بە باشی دیراسە نەكرابوو. هەر بۆیە بەشێوەیەكی پەرش و بڵاو، لە ڕێگەی لێدوانی پچڕ پچڕ، نووسینی وتار لە لایەن نووسەرانی پارتیەوە، بەبێ بەرنامە پێشنیار كرا.
فکری سەربەخۆیی، بەشێوەیەكی ئەوتۆ دەستپێكرا، تەنانەت خۆ ئامادە نەكرابوو تا ڕۆشنبیرییەكی كامڵ، لەسەر پرسەکە درووست بکرێت. بزووتنەوەی ڕزگاری خوازی كوردستان، لە ماوەی 80 ساڵی ڕابردوودا، بایەخی بە پرسی سەربەخۆیی نەداوە. هەربۆیە خۆی بە ئامادەكردنی فكری و ڕۆشنبیریی، لەو بوارەدا تەیار نەكردبوو. لێكۆڵینەوە و زانیاری، لەسەر یاسا و پەیوەندییەكانی نێودەوڵەتی، ئەو ناوەند و هێزانەی پەیوەندیان بە پرسی سەربەخۆییەوە هەیە، پەیدا نەكردبوو. ئەمە چ لەناو نەتەوەیەكگرتووەكان و ئەورووپا و ئەمەریكا، چ لەناو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهانی ئیسلامی بە تایبەتی، بەجێهێڵرابوو. لە سەرەتا بە ئاشكرا، جۆرێك لە نەزانی لە گفتوگۆكاندا هەبوو. بۆ نموونە سنوور و جیاوازی نێوان فیدرالیزم و كۆنفیدرالیزم لێكدی جیا نەدەكرایەوە. لەنێوان كۆنفیدرالیزم و سەربەخۆیی سنوور دادەندرا. هەربۆیە جۆرێك لە پشێوی و بێمتمانەیی، لە ناوەندی خاوەن بڕیار لە كوردستان دروست بوو. لەم قۆناغەدا میللەت بە شێوەیەكی سەرگەردان سەیری خیتابی حیزبەكانی دەكرد.
بە شێوەیەکی گشتی، پرسی سەربەخۆیی، وەك ئامانجێك، تەلقائیانە لەناو میللەتی كورد پەسەندی پەیداكرد، بەتایبەتی كاتێك حیزبەكانی ئۆپۆزیسیۆن (گۆڕان، یەكگرتوو و كۆمەڵ) لەگەڵ حیزبە بچوكەكانی تر، كەوتنە ناو تەیاری سەربەخۆیی و دژی نەوەستانەوە. ئەوانە لە مانگی نەورۆزەوە، كەوتنە پەلەپروزێ، بۆئەوەی پرسی سەربەخۆیی، بخەنە ناو بەرنامەی حیزبەكانی خۆیان و لە هەڵبژاردندا سودی لێوەرگرن.
ئەگەر نەزانین و نەبوونی ڕۆشنبیریی، لە پرسی سەربەخۆییدا بە خاڵێك دابندرێ، ئەوا خاڵێکی تر هەبوونی گومان بوو. گومان بە مانی؛ ئایا سەربەخۆیی كارێكی كردەییە (ممكن)؟ ئایا كوردستان ئەوەی هەشیەتی لە دەستی نادات؟ ئەو پرسیارە زیاتر لە لایەن یەكێتی نیشتمانی كوردستان و ئەوانەی لایەنگری ئێران بوون، ئاراستە دەكرا. ئەم گومانە، بە هێزەوە هاتە مەیدان، چونكە لە ماوەی 80 ساڵی ڕابردوودا، سەركردەكان پرسی سەربەخۆییان وەك ئایدیایەكی دوور باس دەكرد. هەمیشە لەپاڵ ئەوەدا، ئەو تیۆریانەیان بڵاودەكردەوە كە سەربەخۆیی، بۆ كوردستان دەبێتە مایەی هێرشێكی ئیقلیمی گەورە. لە لایەن هێزەكانی نێودەوڵەتی و خاوەن بڕیار و زلهێزەکان پشتیوانی ناكرێین. هەربۆیە ئەو تێکشكانە چاوەڕێی کوردستان دەكات كە لە مێژوودا نموونەی زۆرە. نموونەكانیش بە تێكشكانی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، ئیحسان نوری پاشا، شێخ مەحمود، كۆماری مهاباد و شۆڕشی ئەیلول دەهێندرایەوە. ئەوە لەخۆیدا ترسێكی گەورەی لەنێو ئاگایی میللەتی كورد دروست كردووە و تا ئێستاش ئەم ترسە ماوە.
گومان بە تایبەتی لە گوتارەكانی سەرۆك مەسعوود بارزانی قووڵ دەکرایەوە، دەبەسترایەوە بەو كێشانەی لە ناو هەرێمی كوردستاندا هەیە. وا لێکدەدرایەوە سەرۆك نەیتوانیوە سەرۆكایەتی كوردستان بە شێوەیەكی ڕێك و هاواهەنگ بكات. دەبەسترایەوە بەو كێشانەی كە پارتی لە بەڕێوەبردنی ناوخۆییدا چ وەك حزب یان حكوومەت هەیەتی. دەنگە جیا جیاكانی ناو پارتی و بە شێوەیەكی تایبەتی لە هەرەمی سەرۆكایەتی، وایكردبوو وابزانن، بارزانی دەیەوێ تەسویقی كێشەكانی ناوخۆی پارتی، كێشەكانی هەرێمی كوردستان لە نێوان دوو ئیدارەی سەوز و زەرد بكات. بۆیە زۆرجار دەنگی بارزانی، بۆ سەربەخۆیی لەم گومانەدا بزر دەبوو.
مەسەلەی حزبایەتی زۆر بەرتەسكە كە زەبر لە فكری سەربەخۆیی دەدات. ئەوحاڵەتە تا ئێستا بەردەوامە. پێشینەی دوور و درێژی کێشەی حزبایەتی لە نێوان یەكێتی و پارتی، هەروەمان شێوازی حزبایەتی بەرتەسك، لە ناو حزبەكانی ئیسلامی و بزووتنەوەی گۆڕانیشدا پەیڕەو دەكرێ. بەرژەوەندی حزبی، هەمیشە خراوەتە پێش بەرژەوەندی نیشتمانی. ئەوە وایكردووە لە پرسی سەربەخۆییدا، حزبەكان بەرژەوەندی خۆیان بەكاربێنن. واتە باجیان لە پارتی دیموكراتی كوردستان و سەرۆك بارزانی بوێ، بۆ پشتیوانی كردنی پرسی سەربەخۆیی.
یەكێتی نیشتمانی كوردستان، بەرژەوەندی حزبی و ئیداریەكەی، لە سەربەخۆیی كوردستاندا نەدەدیت. هەر گفتوگۆ و پڕۆژەیەك بۆ سەربەخۆیی، یەكپارچەیی نیشتمانی دەوێ. ئەو یەكپارچەییە نیشتمانیەش، ئیمتیازەكان لە یەكێتی نیشتمانی وەردەگرێتەوە.یەكێتی نیشتمانی کوردستان، ئەو ئیمتیازانەی لە ڕووی جۆگڕافیای سیاسییەوە هەیەتی، بریتییە لە بەڕێوەبردنی بێچاودێرییانەی نیوەی كوردستان. نیوەی بودجەی كوردستانیشی لەبەردەستدایە. هەردوو ئیمتیازەکەش ڕەوایی پێدراوە. بە شێوەیەكی سەربەخۆ، لەگەڵ بەغدا و ئێران و هەر حزبێكی تر، مامەڵە و گفتوگۆ دەكات. ئەم ئیمتیازانە لە یەكپارچەیی نیشتمانیدا سنووردار دەكرێن، سەرەنجام لەوانەیە بكەونە ناو چوارچێوەی یاساوە.
سەركردایەتی دوای مام جەلال، واتە ئەو ئەندامانەی مەكتەبی سیاسی یەكێتی و دەستڕۆیشتوانی ناو یەكێتی، دەزانن چۆن بەرژەوەندییە حزبی و كەسییەكانی خۆیان بپارێزن. هەربۆیە زۆر بە ئاسانی، دەتوانن گومان دروست بكەن، لەمپەڕ لەبەردەم پرۆسەی سەربەخۆیی دابنێن.
بە گشتی، دیاردەی ترس لە ناو میللەت، لە پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستاندا هەیە.لایەكی ترسەكە كێشەی نێوان حزبەكانە. پێویستە ئەو كێشەیە نەگاتە پەرش و بڵاوکردنی ناوخۆی کوردستان. لەو حاڵەتەدا هێزی میللەتی كورد لەناو دەچێت، بە ئاسانی پەلامار دەدرێین.
نەبوونی ڕوونی و شەفافیەتە لە پرۆسەی سەربەخۆییدا، بەشێوەیەكی سەلبی باس دەكرێ. بەتایبەتی لە لایەن پارتی دیموكراتی كوردستان. پارتی بە شاراوەیی (لوغزاوی) و پڕ لە نهێنی، لە پڕێكدا باسی سەربەخۆیی دەكات و دوایی لێی دەكشێتەوە. ئەوە یەكێك لە گرفتەكانی پرسی سەربەخۆیی، لە لایەن پارتییەوە بوو، لەلایەن دەزگای سەرۆك بارزانییەوە باس دەكرا. ئەویش هیچ بنەمایەكی فكری و هەوڵێكی جدی نەدەخرایە پاڵ فكری سەربەخۆییەكە، تا خەڵك بزانن ئەم باسكردنە بنەمایەك و پشتیوانی هەیە. هەروەها باسی ئەو گۆڕانكاریانە نەدەكرا كە لەسەر ئاستی دنیا ڕوویانداوە و لاسەنگی هێزەكان جێگۆڕکێ بوونە. بە هیچ شێوەیەك باسی ئەو هەوڵ و تەقەلایە نەدەكرا كە بەشێوەیەكی ئیجابی، سەرۆك و دەزگای سەرۆكایەتی لەناو پارتی، لەگەڵ وڵاتانی خاوەن بڕیاردا كردوویەتی. ئەوەی كە ئێستا لە مانگی ئەیلولدا دەیبینین.
باس كردنی پرسی سەربەخۆیی ئیجابی بوو، بەڵام بەو كەموكوڕیانەی باسمان كرد، نەیتوانی یەكپارچەیی نیشتمانی تۆكمە، دروست بكات. دەبوایە زۆر زووتر دەزگەی سەرۆكایەتی لەناو پارتی، لەگەڵ حیزبەكان، لەگەڵ پێكهاتەكان و كەسانی كاریگەری كۆمەڵایەتی لە كوردستان، لە میكانیزمێكی گشتگیردا كۆببێتەوە و ئەم پرسەیان لەگەڵ باس بكات. هەوڵ بدات پرسی سەربەخۆیی بەرزبكاتەوە بۆ سەرەوەی بەرژەوەندی حزبی، كەسی، پێكهاتەیی. ڕووداوەكانی ئەم دواییە(جەنگ، دەستێوەردانی ئەقلیمی) بەسەر پرسی سەربەخۆییدا هاتن،جارێکی دیکە دەنگی سەربەخۆیی کز کردۆتەوە.
خەڵك و چاودێران پێیان وایە، پارتی و سەرۆكایەتیەكەی، جۆرێك لە تاكڕەوی لە سەرۆكایەتی كردنی پرسی سەربەخۆییدا دەکەن. ئەم تاكڕەویە بەجۆرێكە، زانیاری نادات بە لایەنەكانی تر، پشتیوانی لایەنەكانی دیكە و میللەت بە باشی دابین ناكات. بەوەش وایكردووە سەرۆكایەتی پارتی زیاتر پشتی بە جموجۆڵی هەرێمی و نێودەوڵەتی گەرم بێت. ئەم باس و ئەو دیدە، لەسەر سەركردایەتی پارتی تا ئێستاش هەر ماوەتەوە.
هەڵبەت دەبێت ئەمە چارەسەر بكرێ، بەتایبەتی كە ئێستا هەموو كاغەزەكان كەوتونەتە سەر مێز، دەبێ پارتی و سەرۆك بارزانی و دەزگای سەرۆكایەتی و حكوومەتی هەرێمی كوردستان، شەخسی بەڕێز نێچیرڤان بارزانی وەك سەرۆكی حكوومەت، بكەونە ناو بژاركردنی فكری سەربەخۆیی و پێدانی بەرچاوڕوونی بە ڕوانگاكان و ئەو هەوڵ و تەقەلایانەی كە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، بۆ سەربەخۆیی كوردستان لە ئارادان.


2 - ناوچە دابڕێندراوەكان:

كێشەی ناوچە دابڕێندراوەكان لە نێوان هەرێم و بەغدا، پێش ڕووداوەكانی حوزەیران لە موسڵ و بڵاوبوونەوەی دەسەڵاتی داعش، كێشەیەكی قورس بوو. لە ماوەی 12 ساڵی ڕابردوودا، توێژەر و چاودێرە سیاسیەكان، تەنانەت ئەو توێژەرانەی كە بۆ ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان، قسەیان دەكرد، گەیشتبوونە باوەڕی تەواو كە حكوومەتی عێراق،بە ناوچە دابڕێندراوەكان، نیازی جیبەجێ كردنی یاسا و دەستووری نییە.بەپێچەوانەوە هەوڵ دەدات كورد نائومێد بكات و سەرەنجام لە سیناریۆیەكدا، پاڵ بە كوردستانەوە بنێ تا ئەو ناوچانە بەیەكجاری چۆڵ بكات.
لە لایەكی ترەرە، میكانیزمی كاری لێپرسراوانی كورد، لە حكوومەتی عێراقدا خراپ بوو. ئەوانەی لە دەزگەی سەرۆكایەتی عێراق، لە سەرۆكایەتی حكوومەتی عێراق، لە سەردەمی مالیكی و پێش مالكیش، یان لە ناو پەرلەمان عێراقدا بوون، بە باشی چاودێری كاری ناوچە دابڕێندراوەكانیان نەدەكرد.
حكوومەتی عێراق بە نیازی خەراپی خۆی، هەمیشە لە ئاڵۆزكردن و پەكخستنی یاسا و بڕیارەكانی سەر بە ئاسایی كردنەوە، بەردەوام بووە.ئەویاسایانەی لەگەڵ ناوچەكانی دیكەی كێشە لەسەر، لە نێوان شیعە و سوننەدا، تێكەڵ دەكرد. ڕەوتی ناسیۆنالیستیانەی بەرچاوتەنگی عەرەب، هەمیشە پشتیوانی ئەو كردەوانە بووە كە حكوومەتی عێراق بەرانبەر بە ناوچە دابڕێندراوەكان دەیكرد.
بەرپرسانی كورد لە بەغدا، بە دوای دەستكەوتی كەسییەوە بوون. هەروەها هەردوو حزب یەكێتی و پارتی لە بەغدا، لە كێشە ح زبی و سیاسییەكانیان لەگەڵ عێراق، لە بەرانبەر دەسكەوت و كێشەكانی دیكەدا، هەمیشە ئامادەبوون مەسەلەی ناوچە دابڕێندراوەكان، لە قۆناخێكەوە بۆ قۆناخێكی تر هەڵپەسێرن.
پێش ڕووداوەكانی حوزەیران، ڕوانگەی توێژەرانی ناو ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان(IRDK) بەو ئاراستەیەدا بوو كە دەبێت كورد، خۆی ئامادە بكات، بەشێوەیەكی كتوپڕ، دەست بەسەر ناوچە دابڕێندراوەكاندا بگرێت و بیكات بە ئەمری واقع. دوایی لەگەڵ حكوومەتی عێراق و رێكخراوی نێودەوڵەتی و وڵاتانی پەیوەنددار بەم كێشە، گفتوگۆ بكات. ئینجا یاساكانی پەیوەندار بە ناوچە دابڕێندراوەكان، وەك سەرژمێری و ڕاپرسی، بڕیاری كۆتایی لەسەر بدرێ.
یەكێكی تر لە هۆكاری ئاڵۆزبوونی ناوچە دابڕێندراوەكان، كێشەی حیزبایەتی نێوان یەكێتی و پارتییە، كە هەمیشە ئامادەیی كاریگەری هەبووە، لە ئاڵۆزكردن و كاڵكردنەوە و تێكەڵكردنی كێشەكە، لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی دیكەی حیزبی و عێراقی. بە تایبەتی لەو ڕووەوە پێگەی یەكێتی نیشتمانی كوردستان و موئەسەسەی سەرۆكایەتی، بە سەرۆكایەتی جەلال تاڵەبانی، هەمیشە جێگەی ڕەخنەی توێژەران بووە.
ڕووداوەكانی حوزەیران، تەواوی هاوكێشەكانی گۆڕی. كاتێک هێزێكی شەركەر، داخڵی هاوکێشەیەكی ئاڵۆز دەبێت، هاوسەنگیەكە تێكدەدات، گۆڕانكارییەكان دەخاتە بوارێكی نوێوە. ئەو لایەنە دەتوانێ بڕیار بدات كە خاك و هێزی بەدەستەوەیە. داعش لە پڕێكا هاتە ناو عێراق و ناوچە سوننیەكانی داگیر كرد. لە سەرەتادا نزیكی ناوچە دابڕێندراوەكانی كوردستان نەدەکەوت. هەرێمی كوردستان لە ڕێگەی هێزەكانی یەكێتی و پارتییەوە، دەستی بەسەر ناوچە دابڕێندراوەكاندا گرت. هەروەها لە ڕێگەی سەرۆكایەتی هەرێمەوە ڕاگەیەندرا؛ كە ئیتر ماددەی 140 ئەنجامدرا و واقیعەکە خۆی یەكلایی بووەوە.

3 - قەیرانی دارایی:
قەیرانی دارایی، لە بڕیاری حكوومەتی مالیكیەوە دەستی پێكرد. پێش بڕینی بودجەی هەرێمی كوردستان، بەردەوام زەنگی خەتەر لەناو سیستەمی ئابووری و کارگێڕیی كوردستان دەبیسترا، هەڕەشەكان دەبیندران. ئەم سیستەمی كارگێڕی و داراییەی لە كوردستان هەیە، تەعریفێكی ڕوونی بۆ نەكراوە. سیستەمێكی دارایی وابەستەی تەواومان بە حكوومەتی عێراق و كۆمپانیاكانی دەرەوە هەیە، سیستەمێكی سەربەخۆ نییە. حكوومەتی هەرێمی كوردستان هیچ هەوڵێكی جدی نەداوە، بۆ ئەوەی لەگەڵ بوونی وابەستەیی بە عێراق و كۆمپانیاكانی دەرەوە بە ـ تایبەتیش توركیا ـ کوردستان دەستەڵاتێكی ئەوتۆی، بەسەر سیستەمی مالی وڵاتەكەوە هەبێت تا لە كاتی تەنگانەدا، بتوانێ سەركردایەتی بكات. حكوومەتی هەرێمی كوردستان لە بێڕوانگەیی سیستەمی داراییدا دەژیا و تا ئێستاش هەر وایە. (IRDK ڕاپۆرتێكی كۆندا كێشەكانمان بەرز كردەوە كە بۆ ئەم ڕاپۆرتەش دەیكەین بە پاشكۆ).
لەم لێكۆڵینەوەیەدا دەردەكەوت، حكوومەتی هەرێمی كوردستان، هیچ كاتێك بیری نەكردۆتەوە ڕۆژێك تووشی تەنگ و چەڵەمەی مالی دەبێت. هەمیشە ئەو تێگەیشتنەی داوە بە هاووڵاتیان؛ ئەوەی دەتوانن بەدەستیبێنن، ئەوەشی ناتوانن هەوڵی بۆ بدەن، پێویست ناكات كەسی كار بكات، پێویست ناكات كەس بیر لە هیچ داهێنانێک بكاتەوە، چونکە ئەم ڕەوشە بەم شێوەیە بەردەوام دەبێت! بۆ نموونە لە كوردستاندا، سیستەمی بانكی بوونی نەبووە. ئەو بانكانەی هەن، زیاتر قاسەی هەڵگرتنی پارەی حكوومەت بوون كە هەمیشە لە ماوەی یەک یان دوو مانگدا، بەتاڵ دەكران.
دیاردەی گەندەڵی، بە شێوەیەكی بەردەوام، لە هەردوو ئیدارەی حكوومەتی یەكێتی و پارتیدا، زۆر بێ بەزەییانە سامانی گشتی دەكێشایەوە. ئەو بودجەیەی حكوومەت لە سیستەمی ئیداری خەرجی دەكرد، بە شەبەكەیەكی گەندەڵی خەرج كردن و بەفیڕۆداندا تێدەپەڕی. لە ڕاپۆرتێكی تایبەتی ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێداندا كاری لەسەر كراوە. ئەو سامانە لەناو حكوومەتدا، لەو بەشەی بۆ پەرەپێدانی كاری حكوومەت خەرج دەكرا، پشکێکی زۆر كەمی، دەكەوتە بواری جێبەجێ کردن. بەشە زۆرەكەی، بە تۆڕێكی بەرفراوانی گەندەڵی و پارە خەساركردندا تێدەپەڕی. لە سەرەوەشڕا، پێش ئەوەی پارە بۆ حكوومەت تەرخان بكرێ، بە ڕێگەی دیار و نادیاردا، سەرمایەی وڵات لەنێوان هەردوو حیزبی پارتی و یەكێتی، هەڵدەمژرا. بە شێوەیەكی ڕەسمی بۆ كۆمپانیاكان، كەسەكان، گروپەكانی ناو هەردوو حیزب دەڕۆیشت. نموونەیەكی ڕوون بێنینەوە؛ کاتێک تەنگ و چەڵەمەی ئابووری دەستیپێكرد، دوای دوو مانگ، هەموو كۆمپانیاكانی بیناسازی، ئەوانەی كە گرێبەستیان لەگەڵ حكوومەتی هەرێم هەبوو، وەستان. واتە لەگەڵ بڕینی بودجە، ئەوانیش بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی کاریان نەکرد. ئەگەر ئەوانە كۆمپانیا بان، بودجەی ئەوان و پارەی ئەوان، هیچ پەیوەندی بە بودجەی هەرێمەوە نییە و دەیانتوانی چەند مانگێكی دیكەیش لە كارەكانیان بەردەوام بن. ئەم وەستاندنە نیشانی داین، چۆن كارمەندێك مانگانە پارە لە حكوومەت وەردەگرێت، ئەو بەناو كۆمپانیایانەش كە كۆنتراكتەكانیان وەرگرتبوو، مانگانە بە شێوەی جیا جیا، لە سامانی گشتی پارەیان دەبرد و ئەو پارەیان دەكردە ئەو پڕۆژانەی بەڕێوەیان کە هەیانە. كەواتە شتێك بەناوی بەرهەمهێنان و سەرماگوزاری لە ناو وڵاتەكەدا نەبووە.
دوو ئیدارەیی لە نێوان هەولێر و سلێمانی، ئەم تەنگژەی زۆر قووڵ كردۆتەوە. تەنانەت كاتێك تەنگ و چەڵەمە بۆ دروست بوو، حكوومەت هیچ ئیرادەیەكی بۆ نەمایەوە كە بتوانێ هەنگاو بۆ چارەسەر کردنی كاتیش بهاوێت.
لە لایەكی دیكەوە نەبوونی سیستەمی بانكی، نەبوونی ڕوانگەی سەربەخۆ بۆ سیستەمی بانكی و مالی،بووە مایەی نەبوونی پەرژین بۆ سەرمایەی كوردستان. ئەو پەرژینەی لە كاتی ئاسایی و قەیراندا، دەستی حكوومەت بکاتەوە، ڕێگربێ لە چوونەدەرەوەی سەرمایە بەرەو دەرەوە. لە لێکۆڵینەوەی مەیدانیدا، ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان، بۆی دەركەوت كە ئەو بانكانە بۆ ئەوە دروست نەكراون ڕوانگەیان بۆ كاری بانكی هەبێت. هیچ ڕوانگایەک لای بەڕێوەبەری بانكەكان نییە.
دراوی عێراقی كە دراوی سەرەكی كوردستانیشە، بۆخۆی كێشەیەكی دیكەیە. حكوومەتی عێراق هەمیشە دەتوانێ، دەسەڵاتی بەسەر دراوەکەدا بشكێ و لەكاتی قەیراندا، ئازارمان بدات. بە هیچ شێوەیەك حكوومەتی هەرێمی كوردستان، خۆی بەوە سەرقاڵ نەكردووە، ئایا دەكرێ بە یاسا، دراوی خۆی هەبێت و سیستەمی بانكی خۆی هەبێت. هەڵبەت دەكرا هەیبێت و لەگەڵ عێراق و دەوروبەر بگونجێندرێت. بەم شێوەیە دەیتوانی دەسەڵاتی بەسەر سیستەمی دارایی و دراوی نەقدی كوردستاندا بشكێت.
سیستەمی ئابووری هەرێمی كوردستان، بۆ هەموو هەوڵێكی دەرەوە؛ عێراقی و غەیرە عێڕاقی كراوەیە. دەتوانن لەكاتی تەنگ و چەڵەمەدا، پارە بكێشنەوە و بیڕفێنن، بازاڕ تووشی تەنگ و چەڵەمەی کوشندە بكەن. لەو ڕووەوە پێویستە حكوومەتی هەرێمی كوردستان، بیر لە چارەسەری ئەو كەموكورتیانە بكاتەوە كە باسیان لێ كرا. ئەم کارەش تەنیا لە ڕێگەی لێكۆڵینەوەی ورد و پشت بەستن بە ڕوانگەی زانستیانە، لە دامەزراندنی دەزگای دارایی دەكرێت.
لە كوردستان، خەڵك سەرمایەی خۆی لە بانكەكان دانەناوە، لە ماڵەوەیەتی. ئەگەر كەسانێكیش سەرمایەی خۆیان لە بانك دابنێن، ئەوا بانك سەربەخۆ و جێی متمانە نییە. خەڵك دەزانن لە هەر قەیرانێكدا، سەرمایەكەیان بەربا دەچێ. هەروەها لەناو سیستەمی دارایی كوردستاندا، هیچ ڕوانگەیەك بۆ هەبوونی پارەی یەدەگ، لە لایەن حكوومەت نیە. کەچی دەمێكە، حكوومەت باس دەكات كە ئەو سەرمایەی هەیەتی، هی نەوەكانی داهاتووشە. ئەگەر ئەو ڕوانگەیە جێبەجێ كرابا، دەبووا سیستەمی مالی كوردستان، چاك بكرێ. ئەگەر چاك كرابا، ئەوا حكوومەت پارەی یەدەگی ئەوتۆی دەبوو، تا بە لایەنی كەمەوە، ماوەی ساڵێك بتوانێ، بە تەقەشف و سەرفەجویی، خۆی بەڕێوەبەرێت.
حكوومەتی هەرێم، هیچ ڕوانگە و زانیارییەكی لەسەر سیستەمی مالی عێراق، ئەو گەندەڵییەی لە سیستەمی دارایی عێراقدایە، نەبووە. لێپرسراوانی كورد لەو گەندەڵیەی بەغدادا بەشداربوون، بۆیە هیچ هاوكاری حكوومەتی هەرێمی كوردستانیان نەدەكرد تا زانیاریی هەبێت. لە حكوومەتی كوردستانیشەوە هیچ كات، داوایەكی ئەوتۆیان لە بەرپرسانی خۆیان لە بەغدا نەدەكرد. بۆیە حكوومەتی هەرێمی كوردستان، وەك لەسەر زاری سەرۆك وەزیران ڕاگەیەندرا، دوای دوو مانگ لە بڕینی بودجە، هەستی كردووە، بڕینی بودجە، وەك فشارێكی سیاسی بۆسەر كوردستان، بەكار دێت.
لە هەموو حاڵەتێكدا، سیستەمی ئابووری هەرێمی كوردستان، ئاڵوودەی پەتای گەندەڵیەكی بەرفراوان بووە. گەندەڵی بووەتە بەشێك لە پەروەردە. ئەمەش ڕەنگدانەوەی لەكاتی قەیرانی مالی و شەڕی داعش بۆ سەر كوردستان بە ئاشكرا دیارە. سەركردەكانی سوپایی و ئیداری لە كوردستان كە لە گەندەڵیەوە تێوەگلاون، نەیانتوانی ئەدایەكی باشیان لە كاری خۆیاندا هەبێت.
ئەم کێشانە پێویستیان بە چارەسەری هەیە. كاتێك حكوومەت بڕیار بدات چارەسەری بكات، پێویستە پەنا بۆ دیراسە کردن و پێشنیاری نوێ ببات. هیچ ڕاچێتێكی دیاریكراو لە لایەن هیچ كەسێك و دەزگایەكەوە نییە تا حكوومەت وەریبگرێ و یەكڕاست جێبەجێی بكات.
لەم بارودۆخی جەنگدا، توانایی دارایی حکوومەت بەشی پێشنیار کردنی پڕۆژەی بەرهەمهێنان ناکات. بۆیە پێویستە ڕێکارەکانی ئابووری زەمانی جەنگ بگیردرێتەبەر. بۆ ئەوەش پێویستە لیژنەیەکی پسپۆڕیی بە دەسەڵات، دابمەزرێت، ئینجا بڕیار لەسەر پاراستنی دۆخە مالییەکە بدات. حکوومەت دەبێ پابەندی بڕیارەکانی لیژنەی دارایی ناوبراو بێت.

4- عێراق و كوردستان:
لە سەرەتای ئەمساڵدا، لەگەڵ باسكردنی پرسی سەربەخۆیی، زۆربەی لێكۆڵینەكانی ناوەوە و دورەوە پێیانوابوو لە پرسی سەربەخۆییدا، باش پشتیوانی ناكرێین. بە تایبەتی لە پرسی عێراقدا، لە كێشەی نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدادا، هەست دەكرا هەمیشە قورسایی نێودەوڵەتی بەلای عێراقدایە. كشانەوەی ئەمەریكا لە عێراق، مەیدانەكەی بۆ ئێران چۆڵ كردووە. بۆیە زۆر لە ئەكادیمسیەنەكانی هاوكارمان، دەیانگووت: ئێستا لە جیاتی پاتریۆس، قاسم سولەیمانی لە عێراق فەرنان دەدات، لە جێی ئەمەریكا ئێران حوكم دەكات. بۆیە هیچ متمانەیەك نیە، بۆ جێبەجی كردنی ئەو یاسایانەی پەیوەندی بە نێوان هەرێم و بەغداوە هەیە. دەستووری عێڕاقیش مافی بڕیاردانی چارەنووس بە كوردستان نادات. دیباچەی دستوور بە تەنیا بەهانامان ناگات.
ئایا كوردستان لە باسكردنی، پرسی سەربەخۆییدا، هیچ پشتیوانێكی نێودەوڵەتی هەیە؟ چونكە ئەوە هێزی گەورەیە دەتوانێ یاساكانی نێودەوڵەتی ببەزێنێت، واقیعەكە تێكبدات و سەرلەنوێ رێكخستنەوەیەكی نوێ بكاتەوە.ئینجا لەوەیاندا سەربەخۆیی كوردستان بە هەند وەربگیرێ.
ئایا بە دیموكراتیانە و لێكتێگەیشتن، نەخشەی عێڕاق، لە نێوان كورد و عەرەب، سەرلەنوێ دادەڕێژرێتەوە یان ئەم نەخشەیە بە شەڕ و بە خوێن دەبێت؟ زۆربەی توێژەران پێیان وابوو ئەوە هێز و نەخشەی خوێنە، لە نێوان ئێمە و عێراقدا ئایندە دەكات.
لە كوردستاندا دەوری ڕۆشنبیران بۆ تێگەیاندن و ساخكردنەوەی پرسی سەربەخۆیی، بوونێكی ئەوتۆی نیە. لە لایەن سەركردایەتی سیاسیەوە، هەمیشە بە گومانەوە تەماشای كاری ڕۆشنبیران و ناوەندەكانی ئەكادیمی دەكرێ. لەمساڵدا، ئەمە زیانێكی زۆری بە پرۆسەی سەربەخۆیی و قۆناخی نوێی كوردستان گەیاند. كوردستان وەك هەر وڵاتێكی دیكە، لە دنیای نوێدا، بەبێ بەرچاوڕوونی زانستی،ناتوانێت بەرەوپێشەوە بچێت. بۆیە پێویستە لەمەودوا حكوومەتی هەرێمی كوردستان، سەركردایەتی سیاسی، ستراتیژیەتێكی ڕوونی هەبێ، بۆ سوود وەرگرتن لە وجودی ڕۆشنبیران. تەعریفێكی نوێی، بۆ ڕۆشنبیر و دەوری ڕۆشنبیران، لە سیستەمی ئیداری و سیاسی كوردستاندا بكاتەوە.
رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی لە كوردستاندا ـ زیاتر لە 10 ساڵە چالاكن ـ لە پرسی سەربەخۆییدا، كاریگەریەكی ئەوتۆیان نەبوو. ئەم رێكخراوانە، چونکە لە سیستەمی بڵاوكردنەوەی پارە و بەشینەوەی دەسکەوتدا تێوەگلاون، ئاڵودەی گەندەڵی بوون. هەروەها وابەستەیی حیزبیش وایكردوە، هیچ ئیرادەیەكیان بۆ بیركردنەوە و كرداری كۆمەڵایەتی نەمێنێ.
كۆدەنگی نیشتمانی، لە كێشەی نێوان عێراق و كوردستاندا دروست نەكرا. هەر بۆیە، كاتێك لە هەولێر سەرۆكی كوردستان هەوڵی دەدا، جۆرێك لە تێگەیاندن بۆ مەسەلەی سەربەخۆیی دروست بكات، لە سلێمانی بە پێچەوانەی ئەوەوە، بڵاو دەكرایەوە.
تەقەلا و كاریگەری وڵاتانی دەورووبەر، وەك ئێران و توركیا و عێراق، لەناو ڕای گشتی كوردستان، لە ڕێی تۆڕی بەرفراوانی بڵاوكردنەوە، هەست پێدەكرێت. ڕۆژانە خەڵك گفتوگۆیان لەسەر دەكەن. بێدەنگی دەزگای سەرۆكایەتی، لەسەر سەرچاوەكانی پشتیوانی پرسی سەربەخۆیی، ئەم ڕەوتەی تووندتر دەكرد. لەگەڵ ئەوەشدا هەڕەشەی داعش هاتە سەر هەموو هەڕەشەكانی دیكە. لە سەرتادا بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ، ئەو ئیشارەتە بە خەڵك درا كە داعش دوژمنی ئێمە نییە و لە وانەیە ئێمە خۆمان لەو شەڕە بپارێزینن. بەشێكی ئەم دڵنیایی پێدانە، بەسەر كوردستاندا بە زەرەر شكایەوە. هەرچەند سیاسەتی خۆپاراستنی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، لەدەست شەڕی داعش، لە بەرامبەر جیابوونەوە لە عێراق، ڕاست بوو. بەڵام نەناسینی داعش وەك ڕێكخراو، پشتبەستن بەو ڕوانگە نێودەوڵەتیانەی كە هەبوون، سەرەنجام كوردستانی خستە بەردەم هەڕەشەیەكی گەورە.
ڕێكخراوی داعش، تیرۆریستییە و میراتگری ڕێكخراوی قاعیدەیە. بەڵام بە گۆڕانكاری زۆر و بە هێزێكی گەورەترەوە و لە سەردەمێكی دیكەدایە. 12 ساڵ دوای قاعیدە هاتۆتە مەیدان، هەموو تەجرەبەكانی ئەوی هەڵسەنگاندووە، درێژكراوەیەكی بەهێزی تاڵیبانە. ئەویش لەوەدایە بە خێرایی شەڕ دەكات، بە خێرایی هاوسەنگی دەگۆڕێ، بەلایانەوە گرنگ نییە دەمرن یان دەمێنن. بۆیە دەبێ ئەوە لەبەرچاو بگیرێ، لەوانەیە ڕۆژێك پەلاماری كوردستان و لەوێش پەلاماری هەولێر بدەنەوە.


5 شەڕی داعش بۆسەر كوردستان:

داعش چییە؟ ماهیەتی ئەم ڕێكخراوە چییە؟
داعش(الدولە الاسلامیەفی العراق و الشام)، بریتییە لە تووندترین ڕوانگەی سەلەفیانەی ئیسلامی توندڕۆ، بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەموو گۆڕانكاریەكانی ئەم زەمانە، لە پێشكەوتنی زانستی و كۆمەڵیەتی. داعش ترس و ڕەفزی كۆمەڵگەی عەرەبی بەدەوییە كە دینی ئیسلامی كردووە بە ئایدۆلۆژیا، زۆر بە ئاسانی لە لایەن كۆمەڵگەی عەرەبی بەدەوییەوە گوێی شنەوای هەیەی. هەروەها دەتوانێت بە ئاسانی ئەم ئایدیۆلۆژیایە، بە جیلی گەنج، چ لە ناوەوەی وڵاتانی خەلیج و دەورووبەری یان لەناو كۆچبەری موسڵمان لە ئەورووپادا بگەیەنێ. تیۆری خۆكوژی یان خۆ فیداكاری گەیاندۆتە قۆناخێكی ئەوتۆ كە وەك كەرەستەیەكی سوپایی، سودی لێوەردەگرێت.
داعش پابەندە بە بنەماكانی كاری فتوحات، ئەوەی ئێمە بە هیچ شێوەیەك بیرمان لێی نەدەكردەوە. داعش یەكەم/ بڕوایان بە تۆقاندن، دووەم/ پەلاماردانی لاوازترین خاڵ هەیە. سێیەم/ خاڵی بەهێز یان مەركەزی بەهێز كە جارێ پێی ناوێرن، بەجێی دێڵن. وەک بەغدایان وازلێهێنا و پەلاماری شەنگال و هەولێریاندا. ئەمە لە هاوكێشەی نزیک بوونی داعش لەناوچەی ئێمەدا، زۆر بە خراپ بەسەر كوردستاندا شكایەوە. ئەو ڕوانگە لە كوردستان دروست كرا كە داعش جارێ خەریكی بەغدا دەبێت، ئیشی ئەوان ئەوەیە كە بەغدا بگرن یان دابەشی بكەن. کەچی ڕوانگە سەلەفیانە و فتوحاتانەی داعش، لەسەر كوردستان بەكارهێندرا، لە پڕێكدا وازیان لە بەغدا هێنا و پەلاماری كوردستانیاندا.
لەناو ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان، لێكۆڵینەوەی ئەوتۆ هەبوو كە داعش بە وردە شەڕەکانی، لەماوەی دوو مانگدا، لەگەڵ پێشمەرگەی كوردستان دەیكرد ، بۆ هەڵسەنگاندنی دۆخی كوردستان و جۆری بەرەنگاربوونەوەی هێزی پێشمەرگە بوو. دوای دراسە کردنیان، بە خێرایی پەلامار دەدات. ئەم ڕوانگەیە بەداخەوە هاتە دی.
سیستەمی بەرگری كوردستان، لە بەرامبەر شەڕی داعشدا، ڕووخانێكی ئاشكرای توش بوو. هەر لە شەنگال تا دەگاتە هەولێر و ناوچەی جەلەولا و سەعدیە، داڕمانی پێشمەرگەمان بینی. هەڵبەت لە ناوچەی دەسەڵاتی یەكێتی، بوونی ئێرانیەكان وایكرد كە داڕمانی هێزەكانیان، كەمێك دوا بكەوێت و بتوانن خۆیان بگرنەوە. بەڵام لەناوچەی دەسەڵاتی پارتیدا، كاتێك بە تەنیا بەرەوڕووی داعش وەستا، سنورەكانیشی فراوانتر بوو، بە خێرایی هێزەكانی پێشمەرگە تووشی داڕمان بوون. فەرماندەكانی پێشمەرگە، ئەوانەی ڕابردووی پێشمەرگایەتیان هەبوو، دەرکەوت هۆكاری تەمەن و تێوەگلان لە گەندەڵی و نەبوونی بیر و باوەڕی ڕوون لەسەر بەرگریكردن، چاویان لە بەردەوامی خۆشگوزەرانی، وایكرد لە پڕێكدا سەریان لێ بشێوێ، بە شێوەیەكی ئەوتۆ ڕابكەن و بەرەكانی شەڕ بەجێ بهێڵن كە لە مێژووی پێشمەرگەدا نموونەی وا خراپ نەبووە.
نەزانی و لێنەپرسینەوە لەناو پێشمەرگەدا، ئیهمالی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، بە تایبەتی لە 10 ساڵی ڕابردوودا بۆ پەیداكردنی چەك و دروست كردنی پابەندی لەناو پێشمەرگەدا، دەركەوت. ئاشکرابوو حكوومەت تەنیا ناوی نووسیون و گرنگی بە چەند سوپایەك داوە كە ئەوانیش لە ڕاستیدا، ئەو ئەداو بەرەنگاربوونەوەی كۆنیان نەمابوو.
حیزبایەتی، ناوچەگەرێتی، لایەنێكی دیكەی لاوازكردنی هێزی پێشمەرگە بوون.دەرکەوت هێزی پێشمەرگە نەبۆتە سوپا. وەزارەتی پێشمەرگە تەنیا هەوڵی هەماهەنگی كردنە لە نێوان دوو میلیشیای حیزبی كە لە ناوچەی سەوز و زەرد كار دەكەن.
كێشەی گەندەلی، دوو ئیدارەیی، كێشەی حیزبایەتی، ئەو سێ هۆكارەن كە خەڵكی كوردستانیان لە ئینتیما بۆ وڵات كاڵ كردبۆوە. باوەڕیان بە هیچ یەك لەو دوو حیزبە، بۆ بەرگری کردن بەشێوەیەكی پتەو، وەك جاران نەمابوو.
دەركەوتنی لاوازی پێشمەرگە، ئینجا بەو ئەندازەیە داڕمان، وورەی خەڵكی زیاتر هێنایە خوارەوە. لە باتی ئەوەی خەڵك لەكاتی بەرەنگاربوونەوەدا بەرگری بكەن، بینیمان ئامادەیی بۆ پاشەكشێ هەبوو. دیاردەی بەرگری نەكردن لەلایەن پێشمەرگە و خەڵكەوە، لەو دیاردانەیە كە دەبێ بە قووڵی لێی بكۆڵدرێتەوە، هۆكارەكانیشی دەستنیشان بكرێن. ئەوە تەنیا هەڵسوكەوتی تاكەكەسی فەرماندەكان نییە، كە داڕمانی لەناو هێزی پێشمەرگە دروست كرد، بەڵكو ئەوە قاعیدەیەكی فراوانی كۆمەڵایەتی، ئابووری، فكری و حیزبی هەیە كە بە هەموویان بە شێوەیەكی سەلبی، ئەم دیاردەیان دروست كردووە.
خراپی سیستەمی پەروەردە لە كوردستاندا، لە هەردوو پەروەردەی بنەڕەتی و باڵادا، هەروەها ئەم ڕوانگە پەروەردەیەی، كەوا حكوومەت دەیەوێ بەردەوام لە ڕەفتار و ڕاگەیاندنی خۆیدا دروستی بكات، دەركەوت كە هەر لە بنەڕەتەوە هەوڵی نەداوە، ڕوانگەیەكی ڕوونی بۆ پەروەردە و ئامادەكردنی جیلی داهاتوو هەبێت. بۆیە هیچ كەسێك بیر لە پاراستنی نیشتمان ناكاتەوە، هیچ لایەنێك بۆ پاراستن ئامادە نەكراوە، هیچ ئایدیایەكیش بۆ پاراستن نییە. بینیمان، كاتێك داعش لە شارەكان نزیككەوتەوە و شەنگالی ئەنفال كردبوو، بەشێكی زۆر لە گەنجانی كوردستان دەیانگووت: كێ دەیخوارد با ئەو بەرگری بكات!
ڕاگەیاندنی نەزان و تێكدەر لە كوردستاندا، كە گیرۆدەیە بە ڕوانگەی حیزبی و دیاردەی گەندەڵی، بووە هاوكارێكی فراوان و خەتەر، بۆ ڕووخاندنی وورەی خەڵك و پێدانی زانیاری بە دوژمن. بۆیە بۆ بەرەنگاربوونەوەی داعش، بەرنگار بوونەوەی هەر هەنگاوێكی دیكەی كە لە دەرەوەڕا بۆ كوردستان بكرێ، پێویستە بەخۆداچوونەوەیەكی خێرا، بە ڕوانگەیەكی چاكسازی فریاگوزارانە بكرێت کە توانایی كوردستان، بۆ بەرگری لەخۆ کردن كۆدەكاتەوە. مەبەست لەو ڕوانگە چاكسازیە، ئەوە نیە بەر لە ساڵێك، لە كوردستان گفتوگۆی لەسەر دەكرا. بەڵكو گرتنەوەی سەرچاوەكانی بە هەدەردان و لەبەر ڕۆیشتووی توانای ئابووری و غەیرە ئابووری كوردستانە، لە دەست هێز و كەسەكانی تێکدەری ناوخۆ. لە ڕاستیدا هەوڵدانی حكوومەتە، بۆ كۆكردنەوەی سەرچاوەكانی ووزە و توانایی مرۆیی تا بتوانێ لەم شەڕەدا، لەم ئابڵوقە ئابوورییەی لەسەریەتی، بەردەوام بێت.

6 -حكوومەتی هەرێمی كوردستان:
پاراستنی كوردستان و بەڕێوەبردنی ژیانی كۆمەڵگەی كوردستان، لەلایەن دامودەزگاكانییەوە بەڕێوە دەچێ. بۆیە حكوومەت بەرپرسە لە پاراستن، پەروەردەكردن، دابین كردنی مافەكانی دانیشتوانی وڵات. ئەم حكوومەتە ئەگەر بە پێی یاسا و دەنگی خەڵك دامەزراوە، دەبێ لە بەرنامەكانی خۆیدا، وەڵامدەرەوەی پێویستیە سەردەمییەكانی كۆمەڵگاكەی بێت.
حكوومەتی هەرێمی كوردستان، بە گشتی لەسەر بنەمای دیموكراسی، ئازادی، مافەكانی مرۆڤ دامەزراوە. لەسەر ئاستی دنیا، كوردستان و حكوومەتەكەی لەو بەشە دادەندرێن كە بەرەو كرانەوە، دیموكراسی، پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی هەنگاو دەنێت. ئەم ناسنامەیە، هیچ گومانی تێدا نییە. نابێت باس کردنی، كەم و كوڕیەكانی، لەسەر تەعریفە جەوهەریەكانی ئەو حكوومەتە بكەین. لەم ڕاپۆرتەدا، كەم و كوڕیەكان، بۆ باشترکردنی ئەدای حكوومەت و زیاتر بەكارهێنانی وزە و توانایی ناوخۆیی، قسەیان لەسەر دەكرێت.
حكوومەتی هەرێمی كوردستان، لە وەزارەتەكانیدا بەرچاوڕوونی لە پڕۆگرامەكانیدا نییە. زیاتر وەک مەكۆی سیاسی حیزبەكان تەماشا دەكرێن، هەربۆیە ئەو کادرانەی بۆی دەنێردرێن، لەسەر بنەمای لێهاتووی نییە، بەڵكو لەسەر بنەمای سیاسی و حیزبییە. وەك لە ڕاپۆرتێكی دیكەی بیرۆكراتیەتی حكوومەتی هەرێمی كوردستاندا، بۆ سەرۆكی حكوومەت بەرزكرایەوە، وەزیرە تازەکان لە كابینەی نوێدا، بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ، دەبنە بارێكی قورس بەسەر بەڕێوەبەرایەتییەكاندا. وەزارەتەکان گرفتاری شارەزا كردنی وەزیر و بڕیارە بێ سەروبەرەكانی دەبن. زۆرجار كارە نیوە باش و نیوەچڵەكانی پێش خۆیان هەڵدەوەشێننەوە. ئەو گووتەیە بەناوبانگە؛ کاتێک وەزیرەكان دەستبەكار دەبن، دەڵێن: ئێمە لە سفرەوە دەست پێدەكەین! ئەوەش نیشانەی شارەزایی و زانین نییە. ئەمە ڕوانگەی حیزبیانەی بەرچاوتەنگانەیە كە بەهیچ شێوەیەك، بەردەوامی كاری ئیداری و بیرۆكراسی نابینێ و حیسابی بۆ ناكات. ئەوانە پێیانوایە حیزبەکەی ئەو، لە ڕێی ئەو وەزارەتەوە، دەكرێ لایەنگری زیاتر بۆخۆی پەیدا بكات. هەر ئەوەش وایكردووە، هیچ وەزارەتێك خاوەنی پلانی دوور و درێژ نەبێت. لە بەرنامە كورت خایەنەكانیشدا، بەدەر نییە لە بەرژەوەندی حیزبی و كەسیی خودی وەزیری و بەڕێوەبەر و درێژكراوەكانی ئەوان لە دەرەوەی وەزارەت.
بەم پێیە مەحسوبیەتی سیاسی، لە ڕێگەی وەزیر و بەڕێوەبەرەكان تا دەگاتە كارمەندان، هەروەها مەنسوبیەتی كەسی و بەرژەوەندی تاك، لەنێو دەزگاكانی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، لەم ڕایەڵەدا بڵاوبۆتەوە. ئەوە وایكردووە، گەندەڵی بەشێوەی مشەخۆری، بەسەر ستراكچەری حكوومەتدا بژیێ و ئەوەندە بارگرانی بكات كە لە زۆر بواردا، حكوومەت تەنیا خزمەتی كارمەند و بەڕێوەبەر و وەزیرە مشەخۆرەكانی خۆی دەكات.
درەنگ پێكهێنانی كابینەی هەشتەمی حكوومەتی هەرێمی كوردستان، ئەم بارودۆخەی تۆختر و پڕ لە كێشەتر كرد.
كێشەی نێوان حیزبەكان، دەست تێوەردانی دەرەكی، بۆ شكست پێهێنانی حكوومەتی هەرێمی كوردستان( شان بە شانی حكوومەتی عێڕاق) دەورێكی زۆریان هەبوو، لە دواخستنی پێكهێنانی كابینەی هەشتەم. ئەوە دەرەنجامی زۆر تێكدەری، بەسەر بارودۆخی ئێستادا هەیە كە شەڕمان تووش بووە.
کێشە ناوخۆییەكانی ناو حیزبە كاریگەرەكان، بە تایبەتی یەكێتی و پارتی، دیسان ڕۆڵێكی تێكدەرانەی هەیە لە كار و باری حكوومەت و ئەمنیەتی وڵاتدا. وەک دیارە، لەناو پارزگای هەولێر و دهۆكدا ئەم كێشەیە بە شێوەیەكی کەمتر لەوەی سلێمانی دەرکەوت. ئەوەش بووە هۆی کەمبوونەوەی كەسانی بە توانا لە پۆستەکاندا. مەحسوبیەتی حیزبی و ئەمنی كەسیی كە پەیوەندی بە باڵباڵێنەوە هەبوو، پتر شانسی كاركردنیان هەبوو. ئەم دۆخە لە سلێمانی، دوای مام جەلال، هەر بەجارێ بەرەو تەقینەوە ڕۆیشت و مانگ بە مانگیش توندوتیژتر دەچێت.
ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان، لە دوای هەڵبژاردن بە ڕاپۆرتێكی تایبەت، پێشنیاری كردبوو بە شێوەیەكی واقیعبینانە، مامەڵە لەگەڵ ئیدارەی سلێمانی بكرێ. لەوێ سەركردایەتی یەكێتی دوای مام جەلال، ئەندامانی مەكتەبی سیاسی و دەستڕۆیشتووەكانی، بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی خۆیان، یەكتر دەگرن. بەرژەوەندییەكان لە نێوان خۆیاندا دابەش دەكەن. لەوەشدا دەبێ چاوەڕوانی، جۆرێك لە حكوومەتی مافیایی بكەین كە لە هەندێ وڵاتدا دروست دەبێت. ئێستا حكوومەتێكی نزیك لە مافیایی، لە ئیدارەی سلێمانیدا هەیە. دەرهاویشتەی كاریگەرە نەرێنیەكانی ئەم ئیدارەیە، لەسەر جۆری بەرەنگاربوونەوە لەكاتی شەڕ لەگەڵ داعش و پەیوەندییەكانی بە ئێران و مالیكیەوە خۆی نیشاندا. هەروەها هاوپەیمانییە سیاسیەكانی لەگەڵ پەكەكە و ڕۆیشتن لەسەر ڕێگەی زیاتر تووند و تیژ كردنی كێشەكان، یەكێك لە سیماتە دیارەكانی ئیدارەی سلێمانییە.
سیستەمی پەروەدە لە حكوومەتی هەرێمی كوردستان، لە پەروەردەی وەزارەتی پەروەردەوە تا دەگاتە خوێندنی باڵا، سیستەمێكی سەركەوتوو نییە. لەو سیستەمەدا بەرچاوڕوونی نییە. لە ڕاپۆرتەكانی پێشووی ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێداندا، چ بۆ سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران و دواییش دران بە وەزیری پەروەردە، دەستنیشان كراوە كە دەبێ وەزارەتەکانی پەروەدە و خوێندنی باڵا، ڕوانگەی خۆیان بۆ پەروەردەكردنی جیلی ئایندە، یەكلایی بكەنەوە. سیستەمی خوێندن لە كوردستاندا یەكلایی نەبۆتەوە، ئایا سیستەمێكی دینییە؟ یان عەلمانییە؟، لە ڕاستیدا هەردووكیان تێكەڵاو کراون، بەڵام كەسایەتی پەروەردەكار، لە سیستەمی پەروەردەی هەرێمی كوردستاندا، زیاتر بە ڕوانگەی دینییەوە مامەڵە دەکات. بۆیە ئەگەر پڕۆگرامی خوێندن، لە نووسینیشدا زانستی بێت، ئەوا لە پەڕەوكردن و پێگەیاندنی نەوەی نوێدا، بە تان و پۆی دینی و خرافی دادەپۆشرێت.
ئەم ناکۆیییە لە ڕوانگای پەروەردەییدا، هەر لە سەرتاییەوە تا دەگاتە زانكۆكان، دەرهاویشتەی خەراپی هەبووە. كەسانی دینی و داخراو و توندڕۆ لە كوردستاندا، پشكی زانكۆكانی تێدا یەكجار زۆر. ژمارەی ئەو كەسانەی دەرچووی زانكۆكانی كوردستانن و لەگەڵ داعشدا كاردەكەن، كەم نین. لە ڕاستیدا ئەمڕۆ هیچ توندڕۆیەكمان دەست ناكەوێ كە نەخوێندەوار بێت. تووندڕۆی نەخوێندەوار، لەوانەیە تەنیا لە باوەڕی كەسییدا بێت. هەموو ئەو گەنجانەی بەرەو ڕێكخراوەكانی تیرۆریست دەڕۆن یان لەناوخۆی ووڵات، لەناو خێزانەكاندا بەشێوەیەكی تووندوتیژ، زەبر لە سەلامەتی كۆمەڵایەتی دەدەن، ئەوانەن كە لە پلەیەكی دیاریكراوی خوێندەواریدان، جا چ لە دواناوەندی یان تەواوكردنی زانكۆدا بێت. لەمەوە دەكرێ حكوومەت، وەك زەنگێكی خەتەر، بیر لە چاككردنی سیستەمی پەروەردە بكاتەوە
هەردووك وەزارەتی دارایی و سامانە سروشتییەكان، پەیوەندیان بە ئیدارەكردنی سامانی وڵاتەوە هەیە. ئەم دوو وەزارەتە دیسان دوو وەزارەتی حیزبین. لە وەزیرەكان تا دەگاتە بەڕێوەبەرەكانی، بە دەستنیشانكردنی حیزبی، بە بێ ئەوەی بیر لە توانایی و شارەزایی بكرێتەوە دادەندرێن. خەڵكی ئاسایی لەوە تێدەگەن، لەو وەزارەتانە بەڕێوەبەرێك دادەندرێ كە هەرچی حیزب بیڵێ بیكات، چەندیش پێویست بێت پارە دەشارێتەوە. ئەم دوو وەزارەتە نەك هەر بە شارەزایی كاری خۆیان لە ئیدارەكردنی سامان و دارایی، ئەنجام نادەن، بەڵكو دوو كەناڵی تێكدەری سامان و ئیدارەی وڵاتن.
ئەنجومەنی وەزیران، وەک بازنەیەكی کارگێڕیی، لەگەڵ وەزارەتەكان و بەڕێوەبەرایەتییەكانیدا پەیوەندیەکی ئۆرگانیكی پتەوی نییە كە بتوانێ ئاگای لە هەموو كاروباری وەزارەتەكان بێت. هیچ میکانیزمێکی نیە تا نەهێڵێ سامانی گشتی و ووزەی ناوخۆیی، توانای مرۆیی بە فیڕۆ بچێت. هەربۆیە لە حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، کادری شارەزا كەمە، كاروباری خەڵك بە باشی ناڕوا. ڕۆتینی نەزانانە( نەك بیرۆكراتیانەی وڵاتانی پێشكەوتوو) وایكردووە بتوانن بە زۆرەملێ و بە ملهوڕی، كاری خەڵك بەڕێوە نەبەن یان بەرتیلیان دەوێ، پێویستیان بە بڕیاری حیزبییە لە كارەكاندا. لە هەمانكاتدا مەحسوبیەت تەنگی بە سەردانیكەرانی فەرمانگەكان هەڵچنیوە. بۆیە جۆرێك لە دابڕان و دووروپەرێزی، لە نێوان حکوومەت و ژیانی ڕۆژانەی خەڵك هەیە.
لەم بارودۆخی شەڕدا، لەم قەیرانەی كە كوردستان پێیدا تێدەپەڕێ، حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەبێ پەنا بۆ هەندێ شارەزا بەرێ. بەشێوەیەكی خێرا و بە فریاگوزاری، هەندێك لەم كەم و كوڕیانە چارەسەر بكات. سەرۆكی ئەنجومەنی وەزیران لە ڕێگەی خۆی و لیژنەیەكی تابیەتی بچووك لە وەزیران بێ یان لە ڕاوێژكاران و بەڕێوەبەران، لە ئەنجومەنی وەزیرانەوە، چاودێری جۆرێك لە چاكسازی و ڕێچكە شكاندن بكات. بۆ ئەوەی ڕێگە بكاتەوە تا سامان و توانایی ناوخۆی وڵاتەكە بپارێزرێ و ڕێگەی بەردەوامیی بۆ بكرێتەوە.


7- ڕاگەیاندن لە كوردستاندا:
ڕاگەیاندن لە ئەمساڵی رابردووی كوردستاندا، نەزانی و خەراپی ڕێبازی خۆی نیشاندا. پێشكەوتنی تەكنۆلۆژیا وایكردووە، ڕاگەیاندنی كوردستان وەك ڕاگەیاندنی هەموو وڵاتان پێش بكەوێت، بگاتە هاووڵاتیان و دنیای دەرەوە. بڵاوبوونەوەی سەتەلایت و ڕادیۆ، پەرەسەندنی ڕۆژنامە و گۆڤارەكان، پەرەسەندنی فراوانی پەیوەندی و گەیاندن و ڕاگەیاندنی ئەلكترۆنی، وایكردووە هەموو هاووڵاتیان، ئاگایان لە هەر ڕووداوێك بێت. سەرباری ئەوەش، ئەوە ناوەندە ڕاگەیاندنەكانن، دەسەڵاتی كۆكردنەوەی هەواڵ و سەركردایەتی كردنی بیر و ڕاكانیان لەدەستدایە.
ڕاگەیاندنی كوردستان، لە ژێر کارتێکرانی، مۆدی زوو گەیاندنی هەواڵ (سبق صحفی) و پەلەپەل كردندا، لە دوو ڕووەوە زەبر لە كۆمەڵگە دەدات. لە ڕێگەیەكەوە هەرچی دیاردەی تازە هەیە، بە چاك و خەراپ بەبێ بەرنامە، بە فراوانی ڕێگەی بۆ دەكەنەوە. هیچ سەنتەرێكی فكریی، لەپشت هیچ یەك لە دەزگاكانی ڕاگەیاندنی كاریگەری كوردستان نیە.
لە جیهانی پێشكەوتوودا، هەموو گروپەكانی ڕاگەیاندن، ناوەندێکی فكرییان لە پشتەوە هەیە. ناوەندەکە نەخشەیان بۆ دادەڕێژێ، ئەو دەزگایە كۆمەڵگە بەرەو كوێ پاڵ بنێ. لە كوردستاندا ئەم پلانە نییە. دەزگاکان سەرچاوەی داراییان بۆ دابین دەكرێ بەڵام هیچ هەوڵدانێك بۆ پێگەیاندنی كادری نوێ و زانا نییە. بۆیە ئێستاش لە كوردستان، زۆربەی هەرە زۆری پەیامنێر و نووسەر و بەڕێوەبەرەكانی ڕاگەیاندن لە ڕاستیدا لە خەڵكانی كەم خوێندەوار پێکدێن. هەر بۆیە لەكاتی شەڕدا، تەلەفزیۆنەكانی كوردستان و ڕاگەیاندنی ئەلكترۆنی، زۆر بە خێرایی كەم و كوڕیەكانی سیستەمی بەرگری كوردستانیان، خستە بەردەمی هاووڵاتانیان و بەردەمی دوژمنیش. کاری دەزگا ئەمنیەكانە لەوە بكۆڵنەوە، دوژمن چەند سودی لە ئاشكراكردنی واقیعی ئەمنی ئێمە وەرگرتووە.
ئەو ڕەفتارەی ڕاگەیاندن، وایكرد هاووڵاتیان لە ڕێگەی فەیسبووك و تویتەرەوە، فێرببن وردەكاری بەرەكانی شەڕ و ئەمنیەتی ناو شارەكان، بخەنە ناو لاپەڕەكانی خۆیان. دواجار دوژمن زۆر بە ئاسانی بیبینێت. لە كاتێكدا دەبینین ئەو وڵاتانەی شەڕیان بەسەردێت و بارودۆخی ئەمنیان تێكدەچێت، حكوومەت لە ڕێگەی دام و دەزگە ئەمنیەكان و سوپاوە، هەروەها هاووڵاتیان لە ڕێگەی هۆشیاری نیشتیمانەتییەوە، پابەند دەبن كەم و كوڕیەكان و نهێنیەكانی وڵاتەكەیان نەدركێنن. بۆ نموونە ئەمەریكا، كاتێك لە 11 سێپتەمبەر لێیدرا، ئەوكاتەی لە ئەفغانستان و عێراق لە شەڕدابوو، ئەوكاتەشی لە هەولێر لەبەرانبەر داعش داخلی جەنگ بوون، تەنیا ئەو ڕاپۆرتانەیان بڵاودەكردەوە كە بەشێوەیەكی ڕەسمی، حكوومەتی ئەو وڵاتە دەیدایە دەزگاكانی ڕاگەیاندن.
كاتێك كە ئیسڕائیل لەگەڵ توندڕەوەكانی فەلەستینی شەڕ دەكات، زەبری بەردەكەوێ، بەهیچ شێوەیەك ڕاگەیاندنی ئیسرائیل، پشتەوەی بەرەکانی خۆیان نیشان نادەن. ئێران كاتێك لە سوریا یان لە ناو عێراقدا، لە شەڕدایە، كەم و كوڕی خۆیان لە دەزگاكانی ڕاگەیاندن نیشان نادەن.
پەروەردەی پابەند بوون، لەناو ڕاگەیاندنی كوردستاندا نییە. هەر بۆیە فەرماندەكانی پێشمەرگە و هێزە ئەمنیەكان، پاڵ بە پاڵی كامێرای تەلەفزیۆن، لە میحوەرەكانی شەڕكردندا دەسوڕانەوە. لە كاتی شەڕیشدا ئەوەندەی چاویان لە دواوە بوو كە ئایا وێنەیان دەگیردرێت یانا، هەر ئەوەندەش چاویان لە پێشەوەی شەڕەكە دەبوو. ئەوە وایكرد، زۆر بە فراوانی شڕ و شەپڕێوی بەرەكانی ئێمە، ڕۆژانە لە كەناڵەكاندا، نیشانی خەڵك بدرێت. بە بەراورد لەگەڵ داعش(ئەو هێزە دڕندەیەی پەلامارمان دەدات)، ڕاپۆرتێكی ئەوتۆمان دەست نەكەوتووە، فەرماندەیی و كاری جەبهەیی ئەوان چۆن بەڕێوە دەچێت. داعش پابەندیەكی تەواو بە شاردنەوەی نهێنیە سەربازیەكانی خۆیانەوە دەكات.
لە ڕاستیدا ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان و یەكێتی نیشتمانی كوردستان، بە هەموو لق و پۆپەكانیانەوە، لەم تەجرەبە تێكدەر و زیانبەخشەدا پێشەنگ بوون. ئەمە جیا لەوەی وەك دوو ڕاگەیاندنی حیزبی، ڕۆژانە كەم و كوڕی یەكترییان نیشان دەدا. ئەوەش بە شكست دەگەڕایەوە بۆ وڵاتەكە. ئەمە جیا لە بەکارگرتنی فەیسبووك و تویتەر. دەزگاكانی ئەمنی لە هەولێر و دهۆك و سلێمانی و كەركووك، بە هەمان شێوە دەوریان هەیە، لە دزە پێكردنی زانیاری بۆ ڕۆژنامەنووسان، دزەپێكردنی زانیاری بەشێوەی ڤیدیۆ بۆ فەیسبووك و تویتەر و وێبسایتەكان. لەوێشەوە زۆر بە ئاسانی دەگاتە دوژمن.
ئەم دۆخە لە شیرازە چووە، وایكرد هاوڵاتییان بێمتمانەییان، بە هێزەكانی ناوخۆیی زیادتر بێت. ئەوە لە كاتێكدا بوو كە داعش بە شێوەیەكی بەرنامە بۆداڕێژراو، جیا لە هێرشی سەربازی، هێرشێكی سایكۆلۆجی تۆقاندنی لە ڕێگەی تویتەر و یوتیوب و فەیسبووكەوە، بۆ سەر كوردستان دەست پێكردبوو. لە بەرەنگاربوونەی نێوان داعش و كوردستان، داعش توانی ئامانجی شەڕی سایكۆلۆجی خۆی بپێكێت. ڕاگەیاندنی كوردستان، نەزانی و نانیشتمانییەتی خۆی سەلماند.
لەم ڕووەوە پێویستە حكوومەتی هەرێمی كوردستان، دیراسەی ئەم واقیعە بكات و ڕێ و شوێنێك بۆ دەزگاكانی ڕاگەیاندنی كوردستان و تۆڕەكانی ئینتەرنێت دابنێ، تا سەلامەتی نیشتمانی نەكەوێتەوە خەتەر.




8- توندڕۆیی ئیسلامی لە نمونەی داعشدا چییە:
تووندڕۆیی هەرە سەلەفییانە، دیاردەیەکە، لە ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی سەریهەڵداوە. بریتییە لە جموجۆڵێكی كۆمەڵایەتی سەلەفیانەی كاریگەر بە ڕوانگەی دینی، بەرنگاری هەموو دیاردەكانی پێشكەوتن دەبێتەوە. ئەم جموجۆڵە كۆمەڵایەتییە، لە ناو كۆمەڵگەی عەرەبییەوە سەریهەڵداوە. موتوربەكراوە بە ئایدیۆلۆژیای ناسیۆنالیزمی عەرەبی. ئایدیۆلۆژیایەكە هەست بە نەقس و غەدر دەكات، پێیوایە بەلانی كەمە ئێستا لە بەڕێوەبردنی جیهاندا، دەورێكی كاریگەرتری هەبوایە.
داعش بریتییە لە قۆناخی هەرە بەرنامەبۆداڕێژراو، هەرە تووندڕۆی دوای تاڵیبان. هەنگاوێکی دیکەیە لە تۆخكردنەوە و توندتركردنی ئایدیۆلۆژیای سەلەفییەت، دوای قاعیدە. واتە قۆناخی توودنڕۆیی قاعیدەشی لە سەلەفیەت و لە تووندوتیژیدا تێپەڕاندووە. ئەگەر قاعیدە توانی فكری خۆكوژی بۆ هەندێك ئامانج بەكاربێنێ، داعش سیستەمی پەروەردەی كردە كەرەستەی بەرەكانی جەنگ.
لە وڵاتانی دیكەی ئیسلامی، لە ئەورووپا، ئەمەریكاوە، ئەوانەی ڕوانگەی دینییان دەوێت یان حەزیان لە زەبروزەنگ و مرۆڤ كوژییە، بە سیستەمێكی ڕێكوپێك كۆیكردنەوە و هێناونیە سوریا و پاشان بۆ ناو عێراق. ئێستا پەلاماری كوردستان دەدات.
كاری داعش، بریتییە لە سیستەمێكی تێكەڵاو لە تەجرەبەی پەلاماردانی سەلەفیانەی بەدەویانە، لە تووندوتیژی بێویژدانانە و تۆقاندن، لەگەل سودوەرگرتن لە تكنۆلۆژیای گەیاندنی ئەم زەمانە. تووندوتیژی و تۆقاندنەکە نیشانی خەڵك دەدەن. داعش سودێكی زۆری لە تویتەر و فەیسبووك و وێبسایتەكانی ئینتەرنێت كردووە.
داعش تاكە بزوتنەوەیە، كەناڵی تەلەفزیۆنێكی جیهانی، ڕۆژنامەیەكی دیاریكراو ، مەركەزێكی دیاریكراوی بۆ لێكۆڵینەوەی كێشەكانی نییە. هەموو كارەکانەی لە ڕێگەی تۆڕی ئینتەرنێت و پێگەكانیەوە دەكات. لە ڕاستیدا داعش، توانی خاوەنی بەرفراوانترین تەلەفزیۆنی جیهان بێت كە ئەویش یوتیوبە. خاوەنی بەرفراوانترین ڕۆژنامە بێت كە ئەویش فەیسبووكە، خاوەنی بەرفراوانترین كتێبخانە بێت كە وێبسایتەكانن. هەروەها خاوەنی بەرفراوانترین نەشرەی دەنگ و باسەكانی هەبێت كە ئەویش تویتەرە. داعش سودی لە شارەزایی ئەوروپا وەرگرتووە، تكنیكێكی باڵا بەكاردێنێت. زۆریش كاریگەر بوو لەسەر كۆمەڵی كوردستان. هەڵبەت لەسەر كۆمەڵگەكانی دیكەی دنیا بە ئەمەریكا و ئەورووپاوە كاریگەرە.
داعش بەم ڕوانگە تووندڕۆیی سەلەفی و تووندوتیژییەی هەیەتی، زۆر سود لە ئامرازی پەیوەندیەكان وەردەگرێت. بۆ پەیوەندی بەیەكەكردن، بۆ هەموو جموجۆڵە سەربازی و سیاسی و فكریەكانی، پشتیوانەكانی خۆیان لە دەوڵەتان و لە كەسەكان و لە مەركەزەكان، بەردەوام لەگەڵیان لە پەیوەندییەکی بەهێز وئاسان و بەلاش دان.
لەناو داعشدا شێوازی بڵاوكردنەوەی بیروڕای تووند و تەكفیر کردنی بەرانبەرەكەیان، بە ترساندن و تۆقاندن پەیڕەو دەکەن كە ئەوان بە چەمکی“التوحش“ ناوی دەبەن. دوای ئەوە دروستكردنی بێسەروبەری و فەوزا، دوایی پەلاماردان و پاشانیش ئیدارەكردنی فەوزا، کە بە “ادارة التوحش“ ناوی دەنێن ، بەشێكە لە ئایدیۆلۆژیای بەرنامەبۆداڕێژراویان. لەوێوە وردە وردە دەگەنە دروستكردنی خەلافەت یان دەوڵەت كە ئەوان بە قۆناخی ”التمكین“ ناوی دەبەن.
لە ئایدیۆلۆژیای داعشدا، گرتنی شوێنە ئاسانەكان لەپێشترن، وەك لە گرتنی شوێنە قورسەكان. هەر بۆیە كاتێك كە پەلاماری موسڵیان دا زۆر بە ئاسانی گرتیان. کەچی پەلاماری دیالە و تكریت سەختر بوو بەڵام نیوە بە نیوە گرتیانن. كاتێک پەلاماری بەغدایدا، پێیان نەگیرا. پاشان ڕاوەستان . ئەو ماوەیەی كە دەرگیری شەڕی عێراق بوون، بە ووردە شەڕ، خەریكی تاقیكردنەوەی سایكۆلۆجیای خەڵكی كوردستان، جۆری ئەدای پێشمەرگە بوون، لە كاتی شەڕدا.
ئەو وردە شەڕانەی كە بە كوردی پێی دەڵێن تەق و تۆق، لە ماوەی زیاتر لە مانگێك(حوزەیران، تەموز)، لەگەڵ پێشمەرگە دەیانكردن، بە پێی توێژینەوە و سەمینار لەناو ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان، هەموویان لەسەر ئەو ڕایەبوون كە داعش خەریكی تاقیكردنەوەی كوردستانە تا بزانێت تاقەتی چەندە. لە ڕاستیشدا هەروای لێهات. لە ڕێی خەراپی و بێ كۆنتڕۆڵی دازگاكانی ڕاگەیاندنی كوردستان، توانیان زانیاری پێویست بەدەستی بێنن، تێگەیشتن كە سیستەمی بەرگری كوردستان، ڕێكخراو و پتەو نییە. پاشان ئەو پەلامارەیان دەستپێكرد كە لە شەنگالەوە تا نزیك هەولێریشی گرتەوە.
پێویستە داعش وەك دیاردەیەکی تووندڕۆی ئیسلامی بناسین. ئەم تووندڕۆییە لە حەسەن بەنناوە تا سەید قوتب، ئیخوانی موسلمین، پاشان بوو بە دیاردەی تاڵیبان و قاعیدە. ئێستا لەوانەوە پەرەی سەندوە بۆ داعش و جیهادی ئیسلامی.ئەوانە دەتوانن لە دەرەوەی عالەمی ئیسلامیش، خەڵك كۆبکەنەوە. دەبێ چاوەڕێبین كە ڕۆژ بە ڕۆژ شێوازی خۆیان، بەپێی پێشكەوتنی ئیمكاناتەكان دەگۆڕن. لێرەوە رۆلی سیستەمی پەروەردە و زانكۆكانمان، زیاتر دەبێت. پێویستە چاودێریی تێدابێت، وردە وردە حكوومەت، كەسایەتی مامۆستاكان چاکتر بکات، بۆ ئەوەی لەمە بەدوا زانكۆكان و دواناوەندییەكانمان، تووندڕەوی بەرهەم نەهێنن.



9- پێشنیار بۆ بارودۆخی ئێستا:
١- حكوومەتی هەرێمی كوردستان، پێویستە بیر لە میكانیزمێکی خۆ كۆكردنەوە، كەمێك چاكسازی بكات. ئەوەش بە نیازی كۆكردنەوەی سامانی ناوخۆ، زیاتر كەڵك وەرگرتن لە ووزە و توانای مرۆیی ناوخۆیی. پێویستە كۆنتڕۆڵی ئابووری ناوخۆی كوردستان بكات، دوای دیراسەكردن ئابووری جەنگ ڕابگەیەنێ.
٢- وشیاركردنەوە و پەروەردەكردن لە زانكۆكان و وەزارەتی پەروەدەدا، بکاتە پلانی ئێستا. بەرنامەی بۆ دابندرێ، هەرچەند سەرەتاییش بێت. پێویستە هەڵمەتێكی نیشتمانی لەو مەركەزە پەروەردەییانە دەست پێبكرێ. ئەوەش بۆ بەرەنگاربوونەوەی تووندڕۆیی، بۆ دورخستنەوە و چاودێریكردنی كەسانی توندڕۆ چ لە مامۆستا چ لە قوتابی و كارمەندانی ناو زانكۆكان.
٣- كەمكردنەوەی كێشەی نێوان حیزبەكان، بە تایبەتی كێشەی نێوان پارتی و یەكێتی. كەمكردنەوەی كێشەی ناوخۆی حیزبەكان، وەك كێشەی ناو یەكێتی، یان هەندێ جار ئەو كێشانەی لەناو پارتی ڕوو دەدەن.
٤- بایەخێكی زیاتر بە كەمینەكان بدرێت. واتە بە دینەكان و میللەتەكانی دیكە.ئەوانەی لەم شەڕەدا زیانێكی زۆریان بەركەوتووە. لە تەجرەبەی ئەم ساڵدا، بۆمان دەركەوت سەرباری زۆری یاسا و ڕاگەیاندنی پاراستنی یەكسانی كەمینەكانی كوردستان، لە كردەوەدا كەم و كوڕیەكی زۆرهەبوو. كەمینەكان خاوەنی ئیرادەی خۆیان نەبوون، لە سیستەمی ئاسایش و کارگێڕیی ناوچەكەی خۆیاندا بەشدار نەبوون. ئەوەش وایكرد، كاتێك پەلامار دران، نەیانتوانی بەرگری لە خۆیان بكەن. بە پێچەوانەوە، یەكێك لەو دیاردانەی سەرنج ڕادەكێشێت، پێكهاتەكانی كوردستان لەلای ئێزیدی و مەسیحیەكان، سایكۆلۆژییەكی خۆبەدەستەوەدانی تەواویان لا دروست بوو، بە ئاسانی خۆیان بەدەست دوژمن دەدا و بە ئاسانی تەسلیمی مردن و سەربڕین دەبوون. ئەمە كەم و كوڕی پەروەردە و ناهاوسەنگیی ناو كۆمەڵگەی كوردستان نیشان دەدات. ئەم دیاردە نەساغە، حكوومەتی هەرێمی كوردستان لێی بەرپرسە. دەبێ بەشێوەیەكی تایبەتی لییبکۆڵدرێتەوە. ئیرادە بۆ پێكهاتەكانی ناو كۆمەڵگەی كوردستان بگێڕێتەوە و بەشداری پێبكرێن. هەروەها فشاری بە حیزبی کردنیان، لەسەریان کەم بكرێتەوە.
شێوازی تووندی حیزبایەتی، وایكرد كەسایەتی كاریگەر و بەتوانای كەمینەكان، خۆیان لە كاری کارگێڕیی وڵات دوور بخەنەوە. سەرنجام هیچ ڕەهبەریەك لەناو ئەو كەمینانەدا، بۆخۆیان نەمایەوە تا لە كاتی تەنگانەدا پێشەنگیان بكات.
حكوومەتی هەرێمی كوردستان، پێویستە سیاسەتی ڕاستگۆیی، لەگەڵ هاونیشتمانیانی خۆی بكاتە پیشە، خەتەرەكان نەشارێتەوە، ڕوانگەكانیان بۆ ئاشكرا بكات، دام و دەزگەی جیاجیای هەبێت، بۆ لێكۆڵینەوە و گەیاندنی ڕاستییەکان.
٥- لە تەجرەبەکانی نۆ مانگی ڕابردوو(تەنگژەی ئابووری، شەڕی داعش) دەركەوت، میللەت زۆر بە زەحمەت باوەڕ بە حكوومەت دەكات. حكوومەت زۆر بە كەمی زانیاری دەدات بە خەڵك. هەربۆیەش لەكاتی تەنگانەدا،هاوڵاتی لەگەڵ حکوومەت یەکانگیر نابێت. بۆ نموونە كاتێك هەولێر كەوتە بەر مەترسی داعش، میللەت كەوتە ژێر هەڕەشەی تۆقاندن و كەشی خوڵقاوی سایكۆلۆجیای داعش. لە جیاتی مقاوەمەت و هاوکاری کردنی دەزگاکانی حکوومەت، ڕێگەی چۆڵكردن و كۆڕەویان گرت. گوێیان بۆ بانگەوازەكانی سەرۆكی حكوومەت نەگرت كە دڵنیایی پێ دەدان شارەكەیان لە هەڕەشە بەدوورە. ئەم ڕاستیە دەیسەلمێنێ كە دەبێ كەناڵی ڕاستگۆیی، لە نێوان حكوومەت و میللەتدا چالاك بكرێت.
٦- حكوومەتی هەرێمی كوردستان، مافی خۆیەتی ستراتیژی پەیداكردنی پارە و چەك پەیڕەو بكات. لەوەشدا چەندی پێویست بێت نهێنی بپارێزێ، بەڵام پێویستە هاووڵاتیانی خۆی دڵنیا بكاتەوە، چەك و پارە لە كوردستان، بە ڕێگەی قانوونی مامەڵەیان لەگەڵدا دەكرێ. زۆربوونی چەك لە كۆمەڵگەكەماندا، نابێتە مایەی هەڕەشە بۆسەر ناکۆکیی حیزبی و ناوخۆیی. هەروەها سەلامەتی كۆمەڵایەتی ناخاتە مەترسیەوە. پەیداكردنی پارە بە پلەی یەكەم بۆ بەرەكانی شەڕە، دوای ئەوە ژیانی هاووڵاتیانیش بەگوێرەی توانا دیاری دەكات. ئەمە پێویستە وەك پەیامێك، خەڵك لێی دڵنیا بێتەوە و بیزانێ.
٧- حكوومەتی هەرێمی كوردستان، مافی خۆیەتی، سود لە هەموو ئەو هەل و دەرفەتانە وەربگرێت كە لەگەڵ حكوومەتی عێراقدا لەبەردەستن. جا چ بۆ پەیداكردنی پارە یان ئاسانكاری یاسایی بێت. لەوەشدا هاووڵاتیانی خۆی ئاگادار بكاتەوە.