ئەزمونی ئیخوانەكان و ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی
ئەزمونی ئیخوانەكان و ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی
سەرۆ قادر
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە تایبەتی لە وڵاتانی موسڵماندا, سەد ساڵی ڕابردوو لە ژێر زەرەباتی كۆڵۆنیانیزم دەوڵەتەكانی ئێستایان دروست بوون و دوایی سەقامیان وەرگرت. لەو ماوە درێژەدا لە هیچ یەك لە وڵاتانی ئیسلامیدا دیموكراسی و ئیرادەی میللەت ڕێزی لێ نەگیراوە, بۆیە هیچ تەجرەبەیەك بە ناوی دیموكراسی لە عالەمی ئیسلامیدا بوونی نییە.
پێشكەوتنی جیهان بارودۆخێكی ئەوتۆی خوڵقاندووە كە كۆمەڵگاکان بەرەو پێشەوە هەنگاو باوێن, ئەو گۆڕانەی كە لە بوارە جیاجیاكانی ناو كۆمەڵ دەمێكە ڕویانداوە، وادەخوازن سیستەمی سیاسی خۆی لەگەڵی بگونجێنێ, ئەوەش لە شێوەی فشارێكی میللی خۆی نیشاندا كە لە ساڵی 1979وە بە تەجرەبەی كۆماری ئیسلامی ئێران دەستی پێكرد و دوایی لە 1996دا بە كابینەی نەجمەدین ئەربەكان لە توركیا دووەمین هەنگاوی خۆی هاویشت. قۆناغی هەرە فراوانیشی ئەو بزووتنەوە جەمەوەرییەیە كە پێیدەگوترێ بەهاری عەرەبی و لە ساڵی 2011وە بەشێوەیەكی بەرفراوان دەستی پێكردووە.
كاتێك لە نەتیجەی كەپت و سەركوتكردندا هەموو پێكهاتەكانی كۆمەڵگا بڕیاردەدەن بارودۆخ بگۆڕن, شەرت نییە لە یەكەمین هەنگاودا هێزە دیموكراتییەكان كە بڕوایان بە دیموكراسی و مافەكانی مرۆڤ و گەشەسەندنی ئاسایی هەیە، بێنە سەركار.
ڕۆژهەڵاتی ئیسلامی لەڕووی كولتوورییەوە پێشكەوتنێكی ئەوتۆی بەخۆوە نەبینیوە, بەتایبەتی لە بواری ڕۆشنبیریی سیاسیدا زۆر لە دواوەیە, چونكە ڕۆشنبیریی سیاسی پێویستی بە تەجرەبەی دیموكراسی و كرانەوە هەیە, كۆمەڵگا و باڵە جیاجیاكانی كە بەیەكەوە مونافەسە دەكەن پێویستیان بە زانیاری و فێربوون و ئەزموونی خۆیان هەیە. بۆیە ئێستا كە لاباڵی ئیسلامی دوای هەر گۆڕانكارییەك لە وڵاتانی موسوڵماندا زۆرترین شانسی هاتنە سەركاری هەیە. نابێ بەلامانەوە سەیر بێت كاتێك كە وڵاتێكی عەرەبی یان موسڵمان تووشی تەقینەوەی جەماوەری دەبێت, لەوێدا هەمیشە شانس بۆ هێزەكانی توندڕۆ زیاترە لەبەرامبەر ئەوانەی كە بە ئارامی بیردەكەنەوە. واتە شانسی توندڕۆكانی ئیسلامی لە هەنگاوی یەكەمدا بۆ وەرگرتنی دەسەڵات بە دەنگی خەڵك زیاترە لە شانسی دیموكراتەكان. بەتایبەتیش كە ئیخوان وەك ناوەندێكی نێونەتەوەیی بۆ فكری ئیسلامی زیاتر لە شەست ساڵە كاردەكات و ئایدیۆلۆژیایەكی مونەزەمی هەیە كە لق و پۆپی لە هەموو وڵاتانی موسوڵمان كردۆتەوە. ئەو ئایدیۆلۆژیایە بەشێوەیەكی ئەوتۆ تێكەڵی بزووتنەوەی سیاسیی وڵاتانی موسوڵمان بووە كە ناكرێ بە هەمان توندوتیژی ئەوان هەڵبقەندرێت.
ئەو كرانەوەی ئێستا لە وڵاتانی عەرەبی ڕوودەدات دەرگای بۆ حزبەكانی ئیسلامی (ئیخوانی موسلمین) كردەوە بە دەنگی زۆرینەی خەڵك بێنە سەركار. هەڵبەت ئەم زۆرینەیە زۆرینەیەكی زۆر موتڵەق نییە, ئەو ڕێژەیە نیە كە لە سەدا پەنجا بۆ سەرەوەی رای كۆمەڵگا بەدەست بێنن.
ئەو رایەی كە كۆمەڵگا بە ئیخوانی دەدات بۆ پێشكەوتنی ئابووری و كۆمەڵایەتی و دابینكردنی مافەكانی مرۆڤ و گەشەسەندنە, تاكو كۆمەڵگای وڵاتانی ئیسلامی لەدەست ئازاری پاشكەوتن قورتاری بێت. بەڵام ئیخوان زۆر بە هەڵە لە متمانەی كۆمەڵگاكانی وڵاتانی ئیسلامی گەیشتن, پێیان وابوو لە ڕاپەڕێنێكی جەماوەریدا لەسەر بنەمای هەڵبژاردنی خەڵك دەتوانن بێنە سەركار, ئینجا ئایدیۆلۆژیای خۆیان بەسەر كۆمەڵگادا دەسەپێنن و ئەو بیرە كۆنەی خۆیان جارێكی دیكە بژیەننەوە، واتە كۆمەڵگایەكی دینی داخراو دروست بكەن كە لەگەڵ ناوەرۆكی ئایدیۆلۆژیاکەیان بگونجێ.
هەڵبەت تەنیا ئیخوان بە تەنێ لە عالەمی ئیسلامیدا ئەم ڕوانگایەیان نییە, لە بەشی بڕوا شیعەی عالەمی ئیسلامیشدا ئێمە دوو تەجرەبەمان هەیە, یەكیان كۆماری ئیسلامی ئێرانە كە دوای ساڵی 1979 هاتە سەركار و دوای نزیك بە 35 ساڵ تاكو ئێستا نەك هەر نەیتوانیوە پێشكەوتن دابین بكات, بەڵكو كۆمەڵگای ئێرانی لە داخراوییەكی کوشەندەدا هێشتۆتەوە و لە هەموو دنیای دابڕیوە و ئابووریەكەی ساڵ بە دوای ساڵ بەرەو شكان دەچێ.
لە توركیا بارودۆخ بە شێوەیەكی دیكەیە, نابێ لەبیرمان بچێ كە فەرهەنگی عوسمانی و ئێرانی و عەرەبی لەناو بازنەی جیهانی ئیسلامیدا جیاوازیان هەیە. لە توركیاشدا جاری یەكەم كابینەی حكوومەت بە سەرۆكایەتی ئەربەكان دروست بوو و هەمان تەجرەبەی مورسی تاقی كردەوە و بە هەمان شێوەش كۆتایی پێهات.
لە قۆناغی دووەمدا پڕۆژەی ئیسلامی لە توركیا باوەڕیان بە عەلمانیەتی بەڕێوەبردنی كۆمەڵگا هێنا و خۆیان بە حزبێكی پابەندی دیموکراسی لەقەڵەمدا و زۆر بە نەرمیشەوە مامەڵەیان لەگەڵ كرد. بە تایبەتی لە بواری پێشكەوتنی ئابوریدا توانیان دەسكەوتی گەورە بەدەست بێنن بەڵام دوای 10 ساڵ لە حوكمی لاباڵی ئیسلامی لە توركیا، ئێستا لە نەتیجەی فشاری ئایدیۆلۆژیای ئیسلامیدا خودی پڕۆژەی ئەكەپەش(AKP) لە توركیا كەوتۆتە بەر زەبری رەخنە و گلەیی كۆمەڵگا, چونكە دوای 10 ساڵ دیسان ئەو مەیلە لەناو باڵی ئیسلامی توركیدا هەیە كە ئەگەر ئەم 10 ساڵە نەیانتوانیوە ئایدیۆلۆژیای خۆیان بەسەر كۆمەڵگادا بسەپێنن، ئێستا بەو دەسكەوتە ئابووری و ئیستقرارە كۆمەڵایەتییەی كەوا بەدەستیانهێناوە، بە یاسای مەدەنیانە دەكرێ باری ئیسلامی زیاد بكەن, بەتایبەتی لە كاروباری تایبەتی تاكدا گۆڕانكاری دروست بکەن. بۆیە ئێستا توركیا لە سەرەتای تەنگوچەڵەمەیەكی قووڵدا دەژیەت, ئەگەر لێی نەگەڕێتەوە سەرەنجام دەبێتە بە كێشەیەکی گەورە.
لە میسر كۆتایی بە دەسەڵاتی ئیخوان هێندرا, ئێمە ساڵێكە بە چاودێرییەوە لەگەڵ تەجرەبەی ئێیخوانی موسلیمین لە میسر دەژیەین. محەمەد مورسی و پڕۆژەی ئیخوان لە پشتەوەی ئەو، بەشێوەیەكی دیموكراتیانە مامەڵەیان نەدەكرد, بەڕێوەبردنی دەوڵەت و ئەو پۆستانەی كە دایاندەنا زۆر خێرا مۆرکی ئیسلامیان دەدایە, سەرەنجام خۆیان لە كۆمەڵگای میسری دابڕی, ئەوە بە لەبەرچاو گرتنی ئەو پێشینە توندڕۆییەی كە مورسی هەیبوو، كاتێك كە بوو بە سەرۆك كۆمار بەشێوەیەكی تاكڕەوانە ڕەفتاری دەكرد.
مورسی پێش ئەوەی لە پێش پەرلەمان یان دادگای میسردا سوێندی یاسایی بخوات, لەبەردەمی خەڵك و لە مەیدانی تەحریر سوێندی خوارد, ئەمەش شێوەیەكە لە پۆپۆلیزم كە هەمیشە مەیلی تاكڕەوی بۆ سەركردەكان دەكاتەوە تا بەناوی پشت بەستن بە جەماوەر و ئاپۆڕەی خەڵك پشت لە قانوون و لە دەستور بكەن.
پڕۆژەی ئیخوان لە میسر و تونس لە دوو ساڵی ڕابردوودا نەیانتوانی هەنگاوی دیموكراتیانە باوێن, لەپاڵ ئەوەشدا نەیانتوانی هیچ هەنگاوێك بۆ گەشەسەندنی ئابووری وڵات بهاوێن. ئەوەی كەوا كردوویانە توندتر كردنی كێشەكانی ناو كۆمەڵگایە, هەوڵدانە بۆ سەپاندنی ئەحكامی دینی بەسەر خەڵك و سڕێنەوەی مۆرکی مەدەنیانە لە بزووتنەوەی سیاسی.
ئەگەر لە كۆماری ئیسلامی ئێراندا ویلایەتی فەقیهـ لە سەرەوەی هەموو ئیعتبارێكە و لە سەرەوەی قانونیشە, لە لای ئێخوان مورشید دەوری ویلایەتی فەقیهـ دەبینێ. كاتێك مەركەزێك لەسەروەی كۆمەڵگا و قانوون بڕیار بدات بۆ ئەوەی ئەحكام بەسەر دەوڵەتدا بسەپێنێ، ئەو دەوڵەتە بە هیچ شێوەیەك ناتوانێ نە گەشە بستێنێ و نە پەیڕەوی لە دیموكراسی بكات, سەرەنجام تەكفیر و تەنگوچەڵەمە و ڕاپەڕینی خەڵك و گۆڕانكاری لە چاوەڕێیاندا دەبێت.

ئێستا بۆمان هەیە ئەو پرسیارەی كە بەر لە دوو ساڵ دەمانكردتە عدیلی بكەین ئەوەبوو: ئایا پڕۆژەی ئیخوان لە عالەمی ئیسلامیدا دەتوانێ وەك تەجرەبەیەك بۆ پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی بێتە پێشەوە یان نا؟ بەر لە دوو ساڵ موناقەشە ئەوە بوو كە ئەوان وازیان لە توندڕەوی و لە پڕۆژەی دینی هێناوە و زیاتر وەك پڕۆژەیەكی موحافەزەكارانە خۆیان دێننە پێشەوە. دەکرێ ئێستا بپرسین: ئایا ئیخوان لەو تاقیكردنەوەیە دەردەچن كە تێیكەوتوون؟ من یەكەباری خۆم بە گومانەوە چاوەڕێیان دەكەم.

ئەگەر تەجرەبەی كۆماری ئیسلامی لە ئێران سەركەوتنی بەدەست نەهێنا، كۆپی كردنی ئەو لە بەشی شیعەی عێراقیشدا ماوەی 10 ساڵە جگە لە توندڕەوی هیچی دیكەی لێ نەكەوتۆتەوە. حوكمی ئیسلامی لە عێراقی عەرەبی شیعەدا، جیا لە توندوتیژی نەیتوانیوە هیچ هەنگاوێك نە بۆ حەل كردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان و نە بۆ گەشەسەندنی ئابووری وڵات بهاوێ و نە پابەندی دیموكراسی بێت.
دیموكراسی بریتی نییە لە فرتوفێڵی سیاسی, دیموكراسی بریتییە لە كۆمەڵێ پرەنسیپی جیهانی كە هەر كۆمەڵگایەک بە پێی تایبەتمەندییەکانی خۆی دەتوانێ خۆی لەگەڵ بگونجێنێت و زیاد و كەمی تێدا بكات, بەڵام بە هیچ شێوەیەك جەوهەری دیموكراسی بەلاوە ناندرێ و پێشێل ناكرێ. تەجرەبەی ئیخوان و ویلایەتی فەقیهـ لە بەشی شیعەی جیهانی ئیسلامدا پاشقوڵیان لە دیموكراسی گرت، بە دەنگی خەڵك هاتنە سەركار بەڵام بە كردەوە دەیانەوێ كۆمەڵگایەكی دینی دروست بكەن و سەرەنجام دیموكراسی بەلاوە بنێن.
ئەگەر دیموكراسی بریتیبێ لە گەشەكردنی كۆمەڵگا بە هەموو بوارەكانی، جێگۆركێی سیاسی دەبێ شەفافترین و داینەمۆی هەڵسوڕاندنی ئەم گەشەكردنە بێت, بۆیە هەر حیزبێك یان هەر لاباڵێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی كە دینە سەركار نابێت هیچ گومانیان لە پەیڕەوكردنی دیموكراسیدا هەبێت, هەر گومانێك وادەكات كە فێڵ لە دیموكراسی بە تەنگوچەڵەمەیەكی گەورەی كۆمەڵایەتی كۆتایی بێت.
ئەوەی ئیخوان لە میسر وەدەستیهات پشتبەستن بوو بە نیسبەتێكی كەمی شەرعیەتی قانوونی، سەرەڕای هەموو پێشێلكاریەکانی كاتی هەڵبژاردن کە کردیان, ئینجا ئیخوان بە زۆرینەیەكی زۆر لاواز دەسەڵاتیان بەدەستکەوت. ئەو زۆرینە لاوازەی ئەنجامی هەڵبژاردن لە ئاست کۆمەڵگای میسر كەمینە بوو. کەچی سازانی كۆمەڵایەتی و سیاسی بەلاوەنا و هەوڵی خۆسەپاندنی دەدا, لە كاتێكدا لەم زەمانە تەنیا شەرعیەتی قانونی نییە كە پێویستە حكوومەتەكان پەیڕەوی لێ بكەن تا حكوومەتێكی باش و سەركەوتوو بن, بەڵكو شەرعیەتی نیشتمانیش پێویستە، واتە حكوومەتێك نەبێت لەبۆ نسبەتێكی كەم لە كۆمەڵگا, بەڵكو حكوومەتێك بێت بۆ هەموو كۆمەڵگا.
ئەمە مەبدەئێكە ئیخوان بڕوایان پێ نەبوو, بڕواشیان پێی نییە. خۆیان ئێستا لە تەنگوچەڵەمەیەكی قوڵدان لە نێوان ئایدیۆلۆژیای خۆسەپێنەری ئیسلامی سیاسی و كرانەوەی دیموكراسی.///
ئەوەی كە لە ماوەی ڕابردوو لە میسر ڕوویدا بریتی بوو لە فشاری بەرفراوانی كۆمەڵگا لەسەر حكوومەتێکی ئایدیۆلۆژیی توندرۆ, بۆ سەندنەوەی شەرعییەتی كۆمەڵایەتی و قانوونی لە مورسی و پرۆژەی ئیخوان.
دەستێوەردانی سوپا بۆ یەكلایی كردنەوەی كێشەكە، دەبێ بە واقیعبئنیانە هەڵسەنگێندرێ. سوپای میسر هیچ رابردوویەكی لە كودەتای ڕەش یان لە پەیڕەوكردنی دیموكراسیدا نییە, بەڵام ئێمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و لە جیهانی سێیەم بە گشتی تەجرەبەیەكی تاڵمان لەدەست كودەتا عەسكەرییەكاندا هەیە. كەم كودەتای عەسكەری هەبووە كە كۆتایی بە دیموكراسی بێت, بۆیە بۆمان هەیە جارێ بە پارێزەوە چاوەڕێ بكەین بزانین دەسەڵات تەسلیمی باڵی دیموكرات دەكات و هەڵبژاردنی ئازاد دەكرێ یان ناكرێ. سەرباری ئەوەش دەخالەتی سوپا نابێت لە بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان بە شتێكی سەیر بزاندرێت, بەتایبەتی ئەگەر سوپا خۆی بە لایەنگر و پشتیوانی دیموكراسی و مەدەنییەت بزانێت و ڕێوشوێنی تەسلیم كردنی دەسەڵات بە حکوومەتی مەدەنی بگرێتە بەر.
دیموكراسی لە هیچ وڵاتێكدا بەبێ پشتیوانی دروست نابێ, پشتیوانی یەكەمی دیموكراسی ئیرادەی میللەتە, بەڵام ئیرادەی میللەتیش پێویستی بە هێزێكی ماددی هەیە كە جێبەجێی بکات. لە هەندێك وڵات پادشا یان بزووتنەوەیەكی سیاسی و ڕابەرە كاریزماییەكان دەبنە هێزی مادی بۆ دیفاعكردن لە دیموكراسی, سەرەنجام دەبێتە بەشێك لە دامودەزگای دەوڵەتی و كۆمەڵگایی سەرەنجام دیموكراسی دەچەسپێ.
لە شوێنێكی وەك میسر یان وڵاتێكی دیكەی وەك تونیس, هەر دەبێ هێزێكی پشتیوانكەری دیموكراسی و فەرمانڕەوایی مەدەنی هەبێت, چونكە نابێت باس لە پێشكەوتن بكەین بەبێ دیموكراسی و سوڵتەی مەدەنی. بۆیە ئەگەر كودەتا ناوێكی خۆش و شیرین نییە, بەڵام پشتیوانی كردنی سوپا بۆ دەسەڵاتی دیموكراسی و ژیانی مەدەنی لەناو كۆمەڵگادا دەبێ بە گەشبینی و بە ئاسۆوە تەماشا بكرێت.
لە توركیا گەشەپێدانی ئابووری و هێمنی كۆمەڵایەتی وایكرد كە سوپا نەتوانێ ڕێگە لە پڕۆژەی ئیسلامی بگرێت. ئیسلامییەکانی توركیا بەشێوەیەكی عاقڵانە مامەڵە لەگەڵ هەموو لاباڵە سیاسییەكانی ناو كۆمەڵگا كرد و تاكو ئێستا ململانێی سیاسی لە چوارچێوەی دیموكراسی و پەرلەماندا بەڕێوە دەبرێ. بۆیە ئەوەی لە میسر كرا پشت بەستن بوو بە ئایدیۆلۆژیا و بە چاو سووركردنەوەی توندڕەوانە. لەو حاڵەتەدا سوپا یان هەر لاباڵێكی دیكەی كۆمەڵگا، دەرگای بۆ دەكرێتەوە كە ڕێگە بەخۆی بدات دەخالەت لە كاروباری سیاسی بكات. ئەوە فەشەلی ئیدارەكردنی ئیخوانە لە میسر كە نەیانتوانی پێكهاتەكانی ناو كۆمەڵگا بەڕێوەبەرێ. هیچ سەركردەیەك ناتوانێ پاساو بۆ فەشەلی سیاسی خۆی بێنێتەوە ئەگەر نەتوانێ لاباڵەكانی كۆمەڵگا بەڕێوەبەرێت و سەرەجام كۆمەڵگا بەرەو ئیستقڕار و هێمنی بەرێ. بۆیە بە ڕای من محەمەد مورسی نەك هەر وەك سەرۆك كۆمار كۆتایی پێهات بەڵكو ئەزمونی ئیخوانیش لە میسر وەكو ئەلتەرناتیڤی یەكەم بۆ بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات، كۆتایی پێهات.
محەمەد مورسی, سەلڤادۆر ئالێندەی قارەمانی دیموكراسی ئەمەریكای لاتین (شیلی-١٩٧٣) نییە, بەڵكو توندڕەوێكە لە ئاکامی پشت بەستن بە ئایدیۆلۆژیای توندوتیژی، بە ڕاپەڕینی جەماوەر متمانەی پێدرابوو، نەیتوانی دەوری سەرۆکێکی دیموکرات بگێڕێت. لە كاتێكدا سەلڤادۆر ئالێندە دەیویست بزووتنەوەی دیموكراتی بە گەشەسەندن و دیموكراسی جێگای حوكمی عەسكەری و گەندەڵی بگرێتەوە. كاتێك كە کودەتای عەسكەری كۆتایی بە دەسەڵاتی سالڤادۆر ئالێندە هێنا و لەناو کۆشکی سەرۆکایەتیدا كوشتیان, بووە قارەمانی شیلی و ئەمەریكای لاتین ، بووە قارەمانێك لەسەرانسەری دنیا هێزە دیموكراتەكان بەچاوی ڕێزەوە تەماشایان دەكرد.رۆیشتنی ئالێندە دیموکراسی لاواز کرد. کەچی لە میسر هەموو دیموکراتەکان دژی مورسی بوون.
ئەوەی كە سوپای میسری خەریكە دەیكات, ڕەفتارێكی كودەتاچیانەی لەبابەت شیلی نییە, بۆیە دەبێ چاوەڕێبین ئاخۆ لەسەر ئەم ڕێبازە بەردەوام دەبن یان نا, بە تایبەتی كە كۆتایی پێهێنانەكە سپی بوو و هیچ خوێنی تێدا نەڕژا.
ئەو ڕووداوانەی بەسەر محەمەد مورسی هاتوون شاراوە نین, بە فەزڵی پێشكەوتنی تەكنیكی و هۆكارەكانی گەیاندنی زانیاری دەتوانین بە دەنگ و رەنگ و نووسین لە هەفتەی كۆتایی فەرمانڕەوایی مورسیدا هەبوون,ببینین. مورسی لەبەرانبەر فشاری جەماوەریدا كە تەخمین دەكرا بە سی ملیۆن كەس، هەڕەشەی خوێن ڕشتن و خۆ فیداكردنی کرد, لە جیاتی گەڕانەوە بۆ میللەت و بۆ بنەماكانی دیموكراسی و دۆزینەوەی میکانیزمێک بۆ سازانی سیاسی, لە گفتوگۆ شەخسیەكانیشیدا كە لەناو كۆشكی كۆماریدا ئەنجام دەدران، دیسان تا دوا ساتەکانی هەر وەك توندڕۆێكی فەرمانڕەوا ڕەفتاری دەكرد و بە هیچ شێوەیەك ڕێگای بۆ تەوافوقی سیاسی نەدەهێشتەوە. بۆیە ناكرێ محەمەد مورسی بە سەرکردەیەکی سیاسی سەركەوتوو دابندرێت. ئەگەر مورسی بریتی بێت لە سەركردەی سیاسی ئیخوان, دەتوانینین بڵێین سەركردەیەكی فاشلی پڕ بە پێستی پڕۆژەیەكی فاشل بوو كە هەر دەبوایە لە بەرەنگاربوونەوەیەكی كۆمەڵایەتیدا سەركەوتن فەشەل و خۆیان بسەلمێنن.
من پێموایە چۆن نیزامی كۆمۆنیستی دوای حەفتا ساڵ فەرمانرەوایی عەسكەری هەر نەیانتوانی بكەونە سەر شاڕێی گەشەسەندنی ئابووری و كۆمەڵایەتی ، نەیانتوانی دیموكراسی لە وڵات دامەزرێنن, سەرەنجام بە دەستی میللەتەكەیان رووخان. ئەو روخانەی لە مۆسكۆ و وڵاتانی دیكەی شیوعی كەوا بینیمان, هاوشێوەی هەمان رووخان بوو كەوا ئێستا لە میسر دەیبینین, هەمان ئەو فشارەی كەوا لەناو مەیدانی تەحریر و مەیدانەکانی تونسدا دەیبینین, لەو فشارەیە كەوا لە پراگ و لە پایتەختەكانی دیكەی وڵاتانی شیوعی ئەورووپا دەمانبینی. بۆیە نابێ پێمان سەیر بێت كە دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژیای ئیخوانیش وەك دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژیای شوعییەت بە دەستی خەڵك كۆتایی پێدێت.
دەمەوێ سەرنجێك بدەینە ئەو ئومێدەی كە بزووتنەوەی سیاسی ئیسلامی لەناو هەرێمی كوردستاندا بە فەرمانڕەوایی ئیخوان لە وڵاتانی عەرەبی بەستبوویان. من بەلامەوە سەیر نییە كەوا تەجرەبەی میسر و تونس ببێ بە ئایدیای بەرزی ئیسلامییەكانی كوردستان. ئەگەر ئیخوان لەو وڵاتانە سەركەوتنیان بەدەست هێنابێت و توانێبێتیان لەگەڵ دیموكراسی خۆیان بگونجێنن, من دڵنیام ئیسلامیەكانی كوردستان هەوڵیاندەدا خۆیانی لەگەڵ بگونجێنن, بەڵام مەیلی توندڕەوی و سەپاندنی ئەحكامی ئایدیۆلۆژی چۆن لە ئیخوانەكانی میسردا هەیە، لە ئیخوانەكان و ئیسلامییەكانی دیكەی كوردستانیشدا هەیە. هەر بۆیە جۆری مامەڵەكردنی ئیسلامییەكانی كوردستان لەگەڵ ڕوخانی ئومێد یان ئایدیای گەورەی خۆیان لە میسر، ئەو جۆرە كاردانەوەی كە لەناو كوردستان هەیان بوو، بێ ئومێدانەیە, كاردانەوەیەكی وابەستەییانەیە بە دەرەوە. ئەوە نیشاندەدات وەكو دیموكراتی پشت بەستوو بە ناوخۆی وڵات ڕەفتار ناكەن, ئەوانیش ئەحكامی ئایدیۆلۆژی خۆیان لە پشتەوەی پڕۆژەی گەشەسەندن و پڕۆژەی دیموكراسی شاردۆتەوە.
هیوادارم تەجرەبەی ئیخوانی وڵاتانی عەرەبی وابكات ئیسلامییەكانی كوردستان بەرانبەر بە دیموكراسی ڕاستگۆتر بن.


ئەگەر تەجرەبەی كۆماری ئیسلامی لە ئێران سەركەوتنی بەدەست نەهێنا، كۆپی كردنی ئەو لە بەشی شیعەی عێراقیشدا ماوەی 10 ساڵە جگە لە توندڕەوی هیچی دیكەی لێ نەكەوتۆتەوە. حوكمی ئیسلامی لە عێراقی عەرەبی شیعەدا، جیا لە توندوتیژی نەیتوانیوە هیچ هەنگاوێك نە بۆ حەل كردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان و نە بۆ گەشەسەندنی ئابووری وڵات بهاوێ و نە پابەندی دیموكراسی بێت.
دیموكراسی بریتی نییە لە فرتوفێڵی سیاسی, دیموكراسی بریتییە لە كۆمەڵێ پرەنسیپی جیهانی كە هەر كۆمەڵگایەک بە پێی تایبەتمەندییەکانی خۆی دەتوانێ خۆی لەگەڵ بگونجێنێت و زیاد و كەمی تێدا بكات, بەڵام بە هیچ شێوەیەك جەوهەری دیموكراسی بەلاوە ناندرێ و پێشێل ناكرێ. تەجرەبەی ئیخوان و ویلایەتی فەقیهـ لە بەشی شیعەی جیهانی ئیسلامدا پاشقوڵیان لە دیموكراسی گرت، بە دەنگی خەڵك هاتنە سەركار بەڵام بە كردەوە دەیانەوێ كۆمەڵگایەكی دینی دروست بكەن و سەرەنجام دیموكراسی بەلاوە بنێن.
ئەگەر دیموكراسی بریتیبێ لە گەشەكردنی كۆمەڵگا بە هەموو بوارەكانی، جێگۆركێی سیاسی دەبێ شەفافترین و داینەمۆی هەڵسوڕاندنی ئەم گەشەكردنە بێت, بۆیە هەر حیزبێك یان هەر لاباڵێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی كە دینە سەركار نابێت هیچ گومانیان لە پەیڕەوكردنی دیموكراسیدا هەبێت, هەر گومانێك وادەكات كە فێڵ لە دیموكراسی بە تەنگوچەڵەمەیەكی گەورەی كۆمەڵایەتی كۆتایی بێت.
ئەوەی ئیخوان لە میسر وەدەستیهات پشتبەستن بوو بە نیسبەتێكی كەمی شەرعیەتی قانوونی، سەرەڕای هەموو پێشێلكاریەکانی كاتی هەڵبژاردن کە کردیان, ئینجا ئیخوان بە زۆرینەیەكی زۆر لاواز دەسەڵاتیان بەدەستکەوت. ئەو زۆرینە لاوازەی ئەنجامی هەڵبژاردن لە ئاست کۆمەڵگای میسر كەمینە بوو. کەچی سازانی كۆمەڵایەتی و سیاسی بەلاوەنا و هەوڵی خۆسەپاندنی دەدا, لە كاتێكدا لەم زەمانە تەنیا شەرعیەتی قانونی نییە كە پێویستە حكوومەتەكان پەیڕەوی لێ بكەن تا حكوومەتێكی باش و سەركەوتوو بن, بەڵكو شەرعیەتی نیشتمانیش پێویستە، واتە حكوومەتێك نەبێت لەبۆ نسبەتێكی كەم لە كۆمەڵگا, بەڵكو حكوومەتێك بێت بۆ هەموو كۆمەڵگا.
ئەمە مەبدەئێكە ئیخوان بڕوایان پێ نەبوو, بڕواشیان پێی نییە. خۆیان ئێستا لە تەنگوچەڵەمەیەكی قوڵدان لە نێوان ئایدیۆلۆژیای خۆسەپێنەری ئیسلامی سیاسی و كرانەوەی دیموكراسی.///
ئەوەی كە لە ماوەی ڕابردوو لە میسر ڕوویدا بریتی بوو لە فشاری بەرفراوانی كۆمەڵگا لەسەر حكوومەتێکی ئایدیۆلۆژیی توندرۆ, بۆ سەندنەوەی شەرعییەتی كۆمەڵایەتی و قانوونی لە مورسی و پرۆژەی ئیخوان.
دەستێوەردانی سوپا بۆ یەكلایی كردنەوەی كێشەكە، دەبێ بە واقیعبئنیانە هەڵسەنگێندرێ. سوپای میسر هیچ رابردوویەكی لە كودەتای ڕەش یان لە پەیڕەوكردنی دیموكراسیدا نییە, بەڵام ئێمە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و لە جیهانی سێیەم بە گشتی تەجرەبەیەكی تاڵمان لەدەست كودەتا عەسكەرییەكاندا هەیە. كەم كودەتای عەسكەری هەبووە كە كۆتایی بە دیموكراسی بێت, بۆیە بۆمان هەیە جارێ بە پارێزەوە چاوەڕێ بكەین بزانین دەسەڵات تەسلیمی باڵی دیموكرات دەكات و هەڵبژاردنی ئازاد دەكرێ یان ناكرێ. سەرباری ئەوەش دەخالەتی سوپا نابێت لە بزووتنەوە كۆمەڵایەتییەكان بە شتێكی سەیر بزاندرێت, بەتایبەتی ئەگەر سوپا خۆی بە لایەنگر و پشتیوانی دیموكراسی و مەدەنییەت بزانێت و ڕێوشوێنی تەسلیم كردنی دەسەڵات بە حکوومەتی مەدەنی بگرێتە بەر.
دیموكراسی لە هیچ وڵاتێكدا بەبێ پشتیوانی دروست نابێ, پشتیوانی یەكەمی دیموكراسی ئیرادەی میللەتە, بەڵام ئیرادەی میللەتیش پێویستی بە هێزێكی ماددی هەیە كە جێبەجێی بکات. لە هەندێك وڵات پادشا یان بزووتنەوەیەكی سیاسی و ڕابەرە كاریزماییەكان دەبنە هێزی مادی بۆ دیفاعكردن لە دیموكراسی, سەرەنجام دەبێتە بەشێك لە دامودەزگای دەوڵەتی و كۆمەڵگایی سەرەنجام دیموكراسی دەچەسپێ.
لە شوێنێكی وەك میسر یان وڵاتێكی دیكەی وەك تونیس, هەر دەبێ هێزێكی پشتیوانكەری دیموكراسی و فەرمانڕەوایی مەدەنی هەبێت, چونكە نابێت باس لە پێشكەوتن بكەین بەبێ دیموكراسی و سوڵتەی مەدەنی. بۆیە ئەگەر كودەتا ناوێكی خۆش و شیرین نییە, بەڵام پشتیوانی كردنی سوپا بۆ دەسەڵاتی دیموكراسی و ژیانی مەدەنی لەناو كۆمەڵگادا دەبێ بە گەشبینی و بە ئاسۆوە تەماشا بكرێت.
لە توركیا گەشەپێدانی ئابووری و هێمنی كۆمەڵایەتی وایكرد كە سوپا نەتوانێ ڕێگە لە پڕۆژەی ئیسلامی بگرێت. ئیسلامییەکانی توركیا بەشێوەیەكی عاقڵانە مامەڵە لەگەڵ هەموو لاباڵە سیاسییەكانی ناو كۆمەڵگا كرد و تاكو ئێستا ململانێی سیاسی لە چوارچێوەی دیموكراسی و پەرلەماندا بەڕێوە دەبرێ. بۆیە ئەوەی لە میسر كرا پشت بەستن بوو بە ئایدیۆلۆژیا و بە چاو سووركردنەوەی توندڕەوانە. لەو حاڵەتەدا سوپا یان هەر لاباڵێكی دیكەی كۆمەڵگا، دەرگای بۆ دەكرێتەوە كە ڕێگە بەخۆی بدات دەخالەت لە كاروباری سیاسی بكات. ئەوە فەشەلی ئیدارەكردنی ئیخوانە لە میسر كە نەیانتوانی پێكهاتەكانی ناو كۆمەڵگا بەڕێوەبەرێ. هیچ سەركردەیەك ناتوانێ پاساو بۆ فەشەلی سیاسی خۆی بێنێتەوە ئەگەر نەتوانێ لاباڵەكانی كۆمەڵگا بەڕێوەبەرێت و سەرەجام كۆمەڵگا بەرەو ئیستقڕار و هێمنی بەرێ. بۆیە بە ڕای من محەمەد مورسی نەك هەر وەك سەرۆك كۆمار كۆتایی پێهات بەڵكو ئەزمونی ئیخوانیش لە میسر وەكو ئەلتەرناتیڤی یەكەم بۆ بەدەستەوەگرتنی دەسەڵات، كۆتایی پێهات.
محەمەد مورسی, سەلڤادۆر ئالێندەی قارەمانی دیموكراسی ئەمەریكای لاتین (شیلی-١٩٧٣) نییە, بەڵكو توندڕەوێكە لە ئاکامی پشت بەستن بە ئایدیۆلۆژیای توندوتیژی، بە ڕاپەڕینی جەماوەر متمانەی پێدرابوو، نەیتوانی دەوری سەرۆکێکی دیموکرات بگێڕێت. لە كاتێكدا سەلڤادۆر ئالێندە دەیویست بزووتنەوەی دیموكراتی بە گەشەسەندن و دیموكراسی جێگای حوكمی عەسكەری و گەندەڵی بگرێتەوە. كاتێك كە کودەتای عەسكەری كۆتایی بە دەسەڵاتی سالڤادۆر ئالێندە هێنا و لەناو کۆشکی سەرۆکایەتیدا كوشتیان, بووە قارەمانی شیلی و ئەمەریكای لاتین ، بووە قارەمانێك لەسەرانسەری دنیا هێزە دیموكراتەكان بەچاوی ڕێزەوە تەماشایان دەكرد.رۆیشتنی ئالێندە دیموکراسی لاواز کرد. کەچی لە میسر هەموو دیموکراتەکان دژی مورسی بوون.
ئەوەی كە سوپای میسری خەریكە دەیكات, ڕەفتارێكی كودەتاچیانەی لەبابەت شیلی نییە, بۆیە دەبێ چاوەڕێبین ئاخۆ لەسەر ئەم ڕێبازە بەردەوام دەبن یان نا, بە تایبەتی كە كۆتایی پێهێنانەكە سپی بوو و هیچ خوێنی تێدا نەڕژا.
ئەو ڕووداوانەی بەسەر محەمەد مورسی هاتوون شاراوە نین, بە فەزڵی پێشكەوتنی تەكنیكی و هۆكارەكانی گەیاندنی زانیاری دەتوانین بە دەنگ و رەنگ و نووسین لە هەفتەی كۆتایی فەرمانڕەوایی مورسیدا هەبوون,ببینین. مورسی لەبەرانبەر فشاری جەماوەریدا كە تەخمین دەكرا بە سی ملیۆن كەس، هەڕەشەی خوێن ڕشتن و خۆ فیداكردنی کرد, لە جیاتی گەڕانەوە بۆ میللەت و بۆ بنەماكانی دیموكراسی و دۆزینەوەی میکانیزمێک بۆ سازانی سیاسی, لە گفتوگۆ شەخسیەكانیشیدا كە لەناو كۆشكی كۆماریدا ئەنجام دەدران، دیسان تا دوا ساتەکانی هەر وەك توندڕۆێكی فەرمانڕەوا ڕەفتاری دەكرد و بە هیچ شێوەیەك ڕێگای بۆ تەوافوقی سیاسی نەدەهێشتەوە. بۆیە ناكرێ محەمەد مورسی بە سەرکردەیەکی سیاسی سەركەوتوو دابندرێت. ئەگەر مورسی بریتی بێت لە سەركردەی سیاسی ئیخوان, دەتوانینین بڵێین سەركردەیەكی فاشلی پڕ بە پێستی پڕۆژەیەكی فاشل بوو كە هەر دەبوایە لە بەرەنگاربوونەوەیەكی كۆمەڵایەتیدا سەركەوتن فەشەل و خۆیان بسەلمێنن.
من پێموایە چۆن نیزامی كۆمۆنیستی دوای حەفتا ساڵ فەرمانرەوایی عەسكەری هەر نەیانتوانی بكەونە سەر شاڕێی گەشەسەندنی ئابووری و كۆمەڵایەتی ، نەیانتوانی دیموكراسی لە وڵات دامەزرێنن, سەرەنجام بە دەستی میللەتەكەیان رووخان. ئەو روخانەی لە مۆسكۆ و وڵاتانی دیكەی شیوعی كەوا بینیمان, هاوشێوەی هەمان رووخان بوو كەوا ئێستا لە میسر دەیبینین, هەمان ئەو فشارەی كەوا لەناو مەیدانی تەحریر و مەیدانەکانی تونسدا دەیبینین, لەو فشارەیە كەوا لە پراگ و لە پایتەختەكانی دیكەی وڵاتانی شیوعی ئەورووپا دەمانبینی. بۆیە نابێ پێمان سەیر بێت كە دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژیای ئیخوانیش وەك دەسەڵاتی ئایدیۆلۆژیای شوعییەت بە دەستی خەڵك كۆتایی پێدێت.
دەمەوێ سەرنجێك بدەینە ئەو ئومێدەی كە بزووتنەوەی سیاسی ئیسلامی لەناو هەرێمی كوردستاندا بە فەرمانڕەوایی ئیخوان لە وڵاتانی عەرەبی بەستبوویان. من بەلامەوە سەیر نییە كەوا تەجرەبەی میسر و تونس ببێ بە ئایدیای بەرزی ئیسلامییەكانی كوردستان. ئەگەر ئیخوان لەو وڵاتانە سەركەوتنیان بەدەست هێنابێت و توانێبێتیان لەگەڵ دیموكراسی خۆیان بگونجێنن, من دڵنیام ئیسلامیەكانی كوردستان هەوڵیاندەدا خۆیانی لەگەڵ بگونجێنن, بەڵام مەیلی توندڕەوی و سەپاندنی ئەحكامی ئایدیۆلۆژی چۆن لە ئیخوانەكانی میسردا هەیە، لە ئیخوانەكان و ئیسلامییەكانی دیكەی كوردستانیشدا هەیە. هەر بۆیە جۆری مامەڵەكردنی ئیسلامییەكانی كوردستان لەگەڵ ڕوخانی ئومێد یان ئایدیای گەورەی خۆیان لە میسر، ئەو جۆرە كاردانەوەی كە لەناو كوردستان هەیان بوو، بێ ئومێدانەیە, كاردانەوەیەكی وابەستەییانەیە بە دەرەوە. ئەوە نیشاندەدات وەكو دیموكراتی پشت بەستوو بە ناوخۆی وڵات ڕەفتار ناكەن, ئەوانیش ئەحكامی ئایدیۆلۆژی خۆیان لە پشتەوەی پڕۆژەی گەشەسەندن و پڕۆژەی دیموكراسی شاردۆتەوە.
هیوادارم تەجرەبەی ئیخوانی وڵاتانی عەرەبی وابكات ئیسلامییەكانی كوردستان بەرانبەر بە دیموكراسی ڕاستگۆتر بن.